Илму

Бюгюнлюкде КъМР-ни экономикасын айнытыу бла байламлы иши тохтатылып тургъан «Тырныауузну тау-байыкъландыргъан комбинаты» ОАО-ну къалгъан-къулгъанлары асыралгъан жерине сейир аз тюйюлдю. Ол жер кеси да Элбрус районда тенгизден 1210-1234 метр бийикликде Гыжгыт эмда Басхан череклени жагъаларында орналыпды. Бу тийре жер теберге къоркъууу болгъаннга саналады, алайдагъы объектле уа оюлургъа хазыр халдадыла. Экспертлени тергеулерине кёре, къалгъан-къулгъанла асыралгъан жер оюлса неда аны тийишлисича ишлегени (тургъаны) бузулса, экология жаны бла къыйынлыкъгъа эки бла жарым миллиондан аслам адамы болгъан 35 минг км. тийре тюшерикди.

Буруннгу заманда греклиле кюйдюрген Троя шахардан къачхан, Рим патчахланы эм биринчилеринден бири Энейни къадары бек сейирди. Айтхылыкъ назмучу Вергилий Энейни Италияда жолоучулугъун кесини «Энеида» деген поэмасында кёргюзтгенди. Эней, аны жашы Юл (Асканий) эм башха троянчыла, тенгизде къайыкъда жюзе кетип, бир жагъада чыгъып тохтагъандыла. Ол жерге римлиле артда Троя деп атагъан эдиле.

Бизни газетибизде ана тилибизни  бёлюмлерини, аны жюрютюлюуюню, магъанасыны юсюнден да илму къыйматлы материалла дайым басмаланнганлай турадыла. Бу жол а Гуманитар тинтиуле бардыргъан  институтну къарачай-малкъар фольклор бёлюмюню илму къуллукъчусу Локияланы Жаухар тилибизде элберлени юслеринден жазгъанды да, окъуучуларыбызны аны бла шагъырей этебиз.

Гергъокъаланы Джамиля филология илмуланы кандидатыды. Бюгюнлюкде КъМКъАУ-ну тыш къыраллы тиллени усталыкъ халда окъутууну педагогикасы эмда психологиясы кафедрасыны доцентиди. Эки уллу монографияны, студентлеге юч окъуу китапны, къыркъ чакълы магъаналы илму статьяланы да авторуду.

Аламны тинтиу Жерде жашагъанлагъа кёп тюрлю онгла береди. Ол санда саулукъ сакълауда, къоркъуусузлукъну жалчытыуда, промышленностьда, башха сфералада да.  Сёз ючюн, аламны жашырынлыкъларын ачыкълау Жерни астероидледен сакълауну амалларын ачыкъларгъа болушханды. 

Жашауну къайсы бёлюмюнде да биреу этген ишни къатламай, кеслерини жолларында ёз билимлерине, ангылауларына таяна, сынамларын да айныта уруннганларыбыз асламдыла. Аллайларыбызны илмуда барлыкълары, ала жашаудан кетгенликге да, эсленирча ыз къойгъанлары уа бизни бютюнда кёллендиргенлей келеди.

Созайланы Иналны къызы Курданланы Жанна алимлик жолунда кёплеге сейир болгъан тинтиулени бардыра, ышаннгылы жетишимлеге жетгенди. Ол бусагъатда Къабарты-Малкъар къырал университетни «Прогрессив материалла эмда аддитив технологияла» деген арасыны полимерлени синтезлери бла байламлы бёлюмюню башчысыды эмда тамата илму къуллукъчусуду. Магистратурада иги окъугъаны эмда магъаналы илму тинтиуле бардыргъаны ючюн 2019 жылда РФ-ни Правительствосуну стипендиясына тийишлиди. Жети патентни, «Скопус» эмда «Feв or Science», Q1 халкъла аралы тизмелеге кийирилген журналлада басмаланнган 50 чакълы статьяны авторуду. Андан сора да, таулу къызны статьялары ВАК-ны журналларында дайым басмаланнганлай турадыла.

«Россия» атлы кёрмюч-форумда «Илмуну эмда технологияланы онжыллыгъы» деген экспозиция РФ-ни Жарыкъландырыу министерствосуну башламчылыгъы бла къуралгъанды эмда ведомство анга  сейирлери болгъанланы ВДНХ-ны «Жарыкъландырыу» бёлюмюне чакъырады. Анда айтхылыкъ орус эмда совет алимлени, ата журтлу илмуну сейир тарых шартларыны юслеринден билдириуле боллукъдула. Андан сора да, бюгюнлюкде тинтиу ишлени бардырып, кёп соруугъа жууапланы излегенле бла  шагъырейленирча онг барды.

Белгили алим В. Дальны «Ангылатма сёзлюгюнде» пословицаланы (нарт сёзлени) юслеринден былай айтылады: «Пословица - къысха айтылгъан юйретиудю; ол халкъны акъылыды; поговоркагъа (халкъ айтыугъа) неда тилде иги жюрютюлген ангыламгъа айланып да къалады. «Поговорка (нарт сёз) желге деп айтылмайды».

Этни сюйгенлени арасында адамны саулугъуна къайсы хайыуанны эти иги болгъанына уллу даулаш барыучуду. Аны бла байламлы аланы бир къауумуну къурамы бла шагъырейлендирирге сюебиз.