Тарых

Тарых сейирлик затды. Бюгюннгю кюн тамблагъы тарых болгъаны кимге да баямды. Миллетибиз Нартладан башлап халкъны аллында жигитлик этген адамларын чыртда унутмайды ала халкъны эсине тюйреленедиле, ёхтемликге кёл бередиле. Мен бюгюн сизни эсигизге саллыкъ адам аллай инсанларыбызданды. XIX ёмюрню ал жылларында Орус-Япон къазауатны жигити, Биринчи дуния къазауатны жигити, Россейни Граждан урушну жигити Асанланы Хажимурат. Бу адамны этген жигитликлерин халкъ ауздан - аузгъа айтып тургъанды.  

Планетаны юсюнде, неда аны атмосферасыны тёбен кесеклеринде бек къызыуду. Венераны радиоизлучениясын ёлчелеуле ачыкълагъаннга кёре, аны юсюнде, неда аны тёгерегиндеги булутланы ичинде жылылыкъ Цельсийни термометри бла 200-300 градус болады. Аллай къызыулукъда жашау болургъа амал жокъду, суу а пар формада болургъа керекди. Алай алыкъа анда ачыкъланмагъан затла кёпдюле. Нек десегиз, Венераны Кюн тиймеген жанында температурасы ноль градусха жууукъду.

1961 жылда Венераны тинтирге биринчи кере кюрешиу — «Венера‑1» миссия — техника жетишим болгъанды, алай а технологияланы чеклениулери бла байламлыкъны тас этиую планетаны кесини юсюнден хазна хапар бермегенди. Бюгюнлюкде алимле Венерагъа бек тюз приборлары болгъан къыйын аппаратланы жибередиле: ала бетни толу карталарын къурайдыла, атмосфераны тинтедиле эмда булутлада жашауну болургъа боллукъ ышанларын излейдиле. Жарым ёмюр мындан алгъа адам улу хоншу планетагъа биринчи атламла этген эсе, бусагъатда биз аны табийгъатын эмда тарыхын керти ангыларгъа кюрешебиз.

Кязим жолгъа атланнган эди. Совет къуллукъчула не заманда да политикагъа уста болгъандыла. Шыкъычылагъа да тапхан эдиле амал. Эштада, бир жаны бла ала тюз окъуна эте болур эдиле. Эркин жер бергенлеринде, халкъ кёчерге унамай, тирелип тохтагъанында, Кязимни намысы файгъамбарныча бийик болгъаны себепли, аны къулагъына шыбырдагъандыла:

Бизни тау эллерибизни буруннгу тарыхлары барды, хар бирини жашауунда энчи болумлары, жашау ызы да. Аланы жазып къагъытда сакъланырча этип туруу да бир уллу ишледен бириди. Алгъын жыллада ол жумушну толтургъан хурметли инсанланы къыйынлары бюгюнлюкде къыйматлы жарыкъландырыу жазмаладыла. 

1914 жылда 28 июльда, ары дери дуния башында  болмагъан уллу уруш башланнганды.  Алгъыннгы къыралыбызны бир-бир алимлери да анга  империалист уруш деп да айтхандыла. Тарыхда уа биринчи дуния уруш деп барады.

Совет Союзну ал кезиуюнде къуралгъан альпинизмни тарыхы Къызыл аскерни аты бла байламлыды. Бизни къыралда асламлы туризмни мурдорун аскерчиле салгъандыла дерге боллукъду. Таулагъа чыгъыуну уа аскер башчылагъа кишиликни эмда усталыкъларына иннетлиликни школуна бургъандыла.

1914 жылда къабартыладан бла таулуладан энчи полк къуралып, патчах Россейни  аскерлерини къауумунда Биринчи битеудуния урушха (1914-1918 жылла)  къатышханы белгилиди. Къуралгъан кюнде уа атлы аскерчиле Россейге кертичилик бла къуллукъ этерге Къуранда ант бергендиле.

26-чы февральда 1755 жылда императрица Елизавета Петровна Москва къырал университетин къурауну юсюнден указгъа къол салгъанды. 

Кёнделенден Диналаны Иссаны алты жашы, бир къызы бар эди. Сора малы, мюлкю, иги къолайы. Алай байлыгъынг башынга жау болады дегенлей, 1935 жылда аны кулакгъа чыгъарып, юйюрю бла Узбекистаннга ашырадыла. Анда Ташкент областьда мамукъ ёсдюрген совхозгъа тюшедиле, къамишли, ургъуйлу, жашау этерге бек къыйын жер.