«Ниет байлыгъыбызны, тарыхыбызны жыйып, сакълап, тёлюден тёлюге тапдырыуну бек магъаналы борчха санайма»

Этезланы Фатимат, Элбрус районну тарых музейини директору, бу кюнледе юбилейин белгилейди. Акъ-Суу элде ёсгенди, КъМКъУ-ну орус-малкъар бёлюмюн бошагъанды, комсомолда, культурада да ишлегенди. Баш иеси Хызир бла юч сабий ёсдюргенди.  Бюгюн ол бизни ушакъ нёгерибизди.

– Фатимат, биз ол жыл сандабыз, туугъан кюнюнгде, муну этдим, муну уа жетишалмадым деп сорамыса кесинге?
– Алай сормай да не амал – жашагъан адам артха къарай, алгъа алай атлайды.
– Къаллай юйюрде ёсгенсе?
–  Созайланы Асхатны къызыма. Юч жаш бла эки къыз болгъанбыз. «Намыс, бирлик болмагъан жерде насып болмайды, берген сёзюгюзге, этген ишигизге къаты болугъуз», – деп юйретиучю эди атабыз. Алай жашайбыз. Аны аты дайым иги бла айтылгъанына къууанама. 
– Жашауда кимге ушаргъа сюйгенсе? 
– Атама. Ол, бар миллетча, сюргюн къыйынлыгъын сынагъанды. Гитчеликден ёксюз къалып, бир кюн солумай ишлегенди. Анабыз замансыз кетип, бизни да ёсдюргенди. Ол эл советни председатели, администрацияны ишчиси болуп да ишлегенди, не заманда да адамланы жумушларына къайгъыргъанлай тургъанды. Элге газ, суу ётдюрюрге да кёп къыйын салгъанды. Этген ишиме, айтхан сёзюме да атам ыразы боллукъ болурму эди деген сагъыш бла байламлыдыла.
– Комсомолда ишлегенсе. Аны идеологиясын жаратамы эдинг? 
– Анда тогъуз жыл ишлегенме. Алада кертичилик, адежлик, этген ишлерине, жашауларына ийнаныулукъ бар эди. Этгенлерине къууана биле эдиле. Бирлик, тенглик, бир бирге болушлукъ этиу тёре эди. Шёндюгю жаш тёлю комсомолну жорукълары бла жашасала, башха тюрлю боллукъ эди жашау.
– Музейге ишлерге къалай бла келгенсе?
– Мен, сизни да Аллах сыйласын, келин болуп, Тырныауузгъа келгенме. Нальчикде ишими къоюп, Эльбрус район администрацияны культура бёлюмюне тамата методист болуп кирген эдим 1998 жылда. Анда ишлей тургъанымлай, музейни ол замандагъы таматасы Хаджиланы Раиса музейни жаланда санга ышанама деп алай келтиргенди бери 2007 жылда. Жаннетли болсун, музейге кёп къыйын салгъанды. 
– Бу ишни магъаналылыгъын неде кёресе?
– Жылдан-жылгъа миллетибизни тарыхын ачыкълагъан хазна байлыгъыбыз тас болуп барады. Аны жыйыу, сакълау эм адамлагъа кёргюзтюу, мени акъылыма кере, бек керекли ишди. Кёз бла кергенине адам бегирек ийнанады, ол эсде да къалады. 
– Жангы эски затла къалай бла тюшедиле бери? 
– Бизде 3500-ден артыкъ экспонат барды. Кёбюсюн районну, республиканы адамлары саугъа этгендиле. Сау болсунла, юйлеринде сакъланнган буруннгу затланы, суратланы, документлени да бередиле.
– Бери келген ким да бирча ангылаймыды бу мекям тин ара болгъанын?  
– Сабийлени гитчеликден окъуна музей бла, аны иши бла, магъанасы бла шагъырей этерге кюрешебиз. Къонакъла, туристле да келедиле. Кёрмючлени, бардыргъан ишибизни жаратханларын айтадыла, оюмларын китапда жазып да кетедиле. Миллетни тарыхы сюймеклик бла сакъланнган жер керти да тин арады. Аны ангылайдыла кёпле.
– Сени бла ишлеген тынчмыды?
– Аны уа ишчи нёгерлеримден сорургъа керекди.  Тынч да, къыйын да болур. Кёзге керюнмесе да, иш бек кёпдю. «Кесинг да тынчаймайса, бизни да къоймайса», – деп да кюлюучюдюле. Сау болсунла, барысы да тюз акъыллы, этимли адамладыла. Ишибизде даулаш болмайлды. Ала айтханга мен эс бурама, мен айтханга ала эс бурадыла. Алай ишлейбиз.
– Неден арыйса жашауда? Не зат солутады жюрегинги?
– Къырал иш бла юй жумушланы бирча тынгылы толтургъан тиширыугъа къыйынды. Арыгъан да этиучюме. Ол заманда сабийлени, къаршы адамларымы жетишимлери, аланы сюймекликлери къууандырады.
– Тынгысыз адамса. Не зат ачытыргъа боллукъду? Кёлюнгю да не кётюреди? 
– Этиле тургъан ишге сансыз, сууукъ къарасала – жарсытады, анга кёре, адамларым бир болуп, керек жумушланы этселе, къууанама.
– Ма муну юйретгени жарагъанды манга деген адамынг бармыды? 
– Бардыла аллай адамла. Айтханымча, биринчи – атам. Сора Ахматланы Мариям Илиясовнаны: «Фатимат, жашауда кёп тюрлю зат болады, кесинг бла бир адамны ортасына ючюнчюню сугъулургъа къойма», – дегени бюгюн да жарап турады. Кишиге гурушха болмазгъа, жалгъан сёзге эс бурмазгъа, тенглик, жууукълукъ жюрютюрге да болушады ол айтхан.
– Не затха бек къууанаса къадарынгда?
– Таулу миллетни адамы болгъаныма, тамаша журтда жашагъаныма, айып этмегиз, юйюрюме, иги, керти  тенглериме. 
– Сен кечмезлик зат бармыды дунияда?
– Уллу Аллах кечген затланы мен да кечерге керекме.
– Адам дайым насыплы болуп турмайды. Аз чакъла къаладыла эсингде. Ол заманда мен насыплы эдим деп айталлыкъмыса?
– Жашау Аллахдан саугъа болгъанын не къадар терк ангыласакъ, тюбеген чырмауладан да ол къадар тынч ётерикбиз. Къатынгда кюнюнгю жылыулу этген адамла болгъанлары кеси аллына насыпды. Ёсдюрген сабийинги. миллетинги, къралынгы хар къууанчы да  насыпны бир кесегидиле.
– Къызлагъа, жашлагъа, келинлеге, юйюр жашауну юсюнден не айтырыкъ эдинг? 
– Къысха айтсам: юйюр жашауну тутуругъу намыс эте билиу бла тезюмлюкдю.
– Не муратынг барды алда? 
– Аллах айтса, сабийле толу юйдегили болуп, арбазыбыз туудукъладан толурун сюеме. Музейге, аны бёлюмлерине да ремонт этилип, кёрмючлерибизни бусагъатдагъы амалла бла къурашдырыр умут этеме.

 

 

Кертиланы Сакинат.

Свежие номера газет Заман