Азнорча киши бол, дегендиле алгъышлада

Кёп жыл мындан алгъа эшитген эдим бир малкъарлы акъсакъалдан: «Бизни ауузда Айдаболланы Азнордан акъыллы адам чыкъмагъанды», - деп. Ол аны бла энчи шагъырей болмагъанды. Таныгъан да этмегенди. Халкъда жюрюген хапардан айтханды. Ушагъыбызда эсде къалгъан аны бир къауум акъыл сёзюн да эсгерген эди.
Малкъарда сабий тууса, Азнорча киши болсун деп айтхандыла алгъышлада. Алай не иги болсанг да, уллу элде, кёп адам жашагъан жерде, санга ыразы болмагъанла, сени сюймегенле, санга зарланнганла табыладыла. Бирле жашау къолайынга сукъланып, башхалары уа - элде жюрюген деберинге. Аны ёлтюрюрге излегенле окъуна табылгъандыла.
Архивде табылгъан къагъытлагъа кёре, Азнорну атасы Мимболат 1842-1846 жыллада орус аскерде къуллукъ этген офицерлени тизмесинде барды. Была Къоспартыда жашагъандыла. Уллу мюлк да жайгъандыла. Кёп жайлыкълары, биченликлери да бар эдиле. 1905 жылда жазылгъан къагъытха кёре, Азнорну ыстауат тууары, къойлары, жылкъысы да болгъанды. Андан сора да - 4500 десятин жери. Къобан областьда – 100 десятини.
Онтогъузунчу ёмюрню экинчи жарымында уа узакъ тау эллеге арба жолла ишлеп тебирейдиле. Ол санда Огъары Малкъаргъа да. Алгъын Чирик кёлню тийресинден жол Огъары Малкъаргъа кюнлюм бет бла бара эди, Малкъар черекни сол жаны бла. Бюгюнлюкде да бир-бир жерледе аны эски ызы сакъланнганды.
Алгъа эски жолну кенгертирге деп оноу этиледи. Элни старшинасы Айдабол улу аны унамагъанды. Чегет жаны бла этигиз дегенди. Ол аны алай нек айтхан болур эди? Улоу жюрюрча жол ачылса, элими тыш адамла басарла деп къоркъуп. Чегет жанында уа къаяны тешерге керек эди. Аны къыйынлыгъын эсге алып, къурулушчула ишни башламазла деп умут этген эди. Болсада иш жеринден тебеди. Заказчысы, подрядчы да табыладыла. Жыйырма беш бригада болуп, алты жюзден артыкъ адам, жолну къурулушун башлайдыла.
Къаяланы чачдырыргъа ушкок от керек эди. Аны алыргъа Малкъар обществону старшинасы Айдаболланы Азнор аскер складлагъа къарындашы Заурбекни жибергенини юсюнден архивде къагъыт сакъланнганды.
1891 жылда Нальчик округну начальнигине жолну къурулушуна 500 пуд ушкок от алгъаныны, аны ючюн поручикге Хорлампий Муратоновха 303 сом бьла 89 капек берилгенини юсюнден Азнорну къагъыты архивдеди.
Ол заманда эллеге старшиналаны юч жылгъа сайлагъандыла. Азнор а бир бири ызындан эки кере айырылгъанды. Тау эллени бек уллусуна аллай бир заманны башчылыкъ этген алай тынч тюйюл эди. Андан сора да бар эдиле Малкъар ауузунда белгили кишиле. Болсада адамланы асламы аны жанлы боладыла.
1909 жылда 9 мартда Терк областьны начальниги князь Орбелианини буйругъу бла Айдаболланы Азнор къуллугъундан эркин этиледи.
Дагъыда бир къагъытны хапарын айтайыкъ. Аны Хасауутну старшинасы Жерештиланы Эдик Терк областьны начальнигине жазады. Анда былай айтылады: «Айдаболланы Азнор бизни элде жети жыл старшина болгъанды, кёп ахшылыкъ этгенди. 3602 десятин жер да къошдургъанды. Уручулукъну ахыры бла къурутханды. Аны хайырындан эллилени къолайлары ёсгенди. Мындан арысында да элибизде къалырын тилегенбиз. Адамланы ыразы этип, ахшы ишлегени ючюн, анга махтау бериригизни тилейбиз».
Хасауут Кисловодск тийресинде къарачай элди. Ол заманда анда эки жюз юй болгъанды. Заманнга кёре гитче эл тюйюл эди. Адамла да сый берип, Азнор анда ишлеп тургъанды. Малкъаргъа къайтханыны юсюнден быллай хапар жюрюйдю.
Малкъарда хал осал жанына тюрленип башлайды. Байла-бийле бла жарлы халкъны арасында къаугъала чыгъа тебирейдиле. Ол заманда битеу къыралда да алай эди. 1905 жылда Петербругда мамыр демонстрацияны патчах аскерле къырадыла. Аны хапары бу тийрелеге да жетеди. Элде мамырлыкъны сакълар ючюн, хурметли акъсакъалланы бир къаууму, Хасауутха барып, Азнорну Малкъаргъа чакъырадыла.
1909 жылда 20 ноябрьде Азнор Малкъар жамауатха жангыдан старшина болуп айырылады. Ол жыл бийле бийлеген жамауат жерледен жарлылагъа юлеширге акъылы бар эди. Аны юсюнден 1909 жылда Малкъар жамауатны атындан Иттийланы Шауай жазгъанды. Жарсыугъа кёп бармай Азнор къаты ауруйду. Ёзенде бийлени жыйылыуу болгъанда, къайсысы эсе да анга уу ичирген хапар жюрюйдю. Сёз айт деп боза аякъны бередиле да, аны ичип бошагъанлай окъуна хали тюрленнген эди. «Ай антсызла!» - деп алайдан чыгъып кетеди. Андан сора кёп ауруп, къыйналып тургъанды. Ишин да къойгъанды. 1915 жылда 24 апрельде ауушханды.
Юйюрюню юсюнден айтханда уа, Азнорну юй бийчеси Амырханланы Шеша эди. Аланы юч жашлары бла тёрт къызлары болгъанды. Бек белгилиси Мухтарбий болгъанды. Революцияны заманында ол большевикле бла кюрешгенди. Дуния экиге бёлюннген заман эди. Власть тохташхандан сора тыш къыралгъа кетгенди. Ахыр жылларында Америкада жашагъанды.
Къумукъ да революциядан сора юйюрю бла Тюркге кёчюп кетгенди.Наурузну къатыны Къарачайдан Дудаланы къызлары эди. Революцияны кезиуюнде ары кетедиле. Бир жол а элине жумуш бла келгенлей, тил этип тутдурадыла. Науруздан андан сора хапар болмайды.

Османланы Хыйса.

Свежие номера газет Заман


17.10.2017
16.10.2017
13.10.2017
12.10.2017