Абаданланы сагъышландыргъан, гитчелени уа къууандыргъан чыгъармала

Бу кюнледе Владикавказда типографияда белгили назмучу, «Нюр» журналны баш редактору Мусукаланы Сакинатны «Ёмюрле жолунда», «Къарылгъачла» деген атла бла назмула, поэмала эмда жомакъла, хапарла китаплары чыкъгъандыла.
«Ёмюрню жолунда» деген жыйымдыкъгъа авторну бир талай назмусу бла «Таулу тиширыу», «Ата журтум…» - десем…» деген поэмалары киргендиле. Биринчиси таулу тиширыуну, ананы, юй бийчени уруш жыллада, кёчгюнчюлюкню къыйын болумларында адамлыкъ шартларын суратлайды. Бу уллу сынауда тиширыу  малкъар халкъны ариу адетин, тёресин сакъларгъа къаллай бир къыйын салгъаны ачыкъланады. Киши жеринде намысын-сыйын тас этмегени ючюн анга ыразылыкъ айтылады.
Поэма, авторну сёзюнден сора да, беш кесекге бёлюнеди, анда беш ушакъ барды. Биринчисинде тиширыуну тюшюне, Ата журтну фашистледен къоруулай, урушда жоюлгъан эри келип, аны бла сёлешеди. Ушакъны кезиуюнде анга баш иеси аманат этип кетген къайын атасын бла анасын кёчгюнчюлюкню кезиуюнде ачдан, жюрек тынчлыкъсызлыкъдан сакълаялмагъанын жарсып айтады:
- Сен аманат этгенсе къартланы…
Сюргюн узакъ этгенди араны.
Туралмадым санга берген сёзде -
Жабылдыла ол сен сюйген кёзле.
Къалай тюберме деп турдум санга…
Сен энди бол  сюдю, ёкюл манга:
Атанг, ананг да - экиси бирге
Киргендиле бу къум тюзде жерге.
Мен ашларын эталмай аланы,
Кебинликге салалмай аланы.
Не кюн кёрдюм, сен болмай къатымда…
Аны ол сёзлерине баш иеси уа былай жууаплайды:
- Миналмадым, келирча атыма.
Ариу тангда мени жыкъгъанды окъ.
Анга ата-бала, бийче деп жокъ…
Тиширыуну бу ушакъда бек ахыр сёзю уа былай болады: «Ёлюр эркинлигим да жокъ мени!» Ол бу ахырзаманда сабийлерин къаллай хатадан да сакъларча жашау жорукъладан, болумладан да кючлю болургъа керек эди.
Экинчи ушакъны ынна бла туудугъу бардырадыла. Ала, бирге олтуруп, Орта Азияда узакъ Кавказны юсюнден сёлешедиле. Къарт къатын ол туугъан жерде, бийик тауланы, ариу гара сууланы, талада кийиз кибик сейирлик жайылгъан кёп тюрсюнлю гюллени, ол жашагъан элде юйлерини къатында ёсген сейирлик шаптал  тереклени эсгереди. Жашчыгъ а, аны тансыкълы хапарына тынгылай кетип, былай сорады:
- Анда адам ач болмаймыды?
- Хау. (Къалай керек эди анга алдау).
- Гыржын да кёпмюдю мындан анда?
- Андамы? Хау! Ачдан ёлген къайда?
Ёлген да этмейди анда адам.
Артда бери, Кавказгъа, къайтып келгенде, элде бир къарт адам ауушханда, ол, сейир этип, ыннасыны аллына чабып, аякъ жанында сюелип, былай айтады:
- Да ёлмейди деген эдинг да сен
Мында адам, Кавказ жерге келсенг?
- Ёлюммюдю, Ата журтда ёлсенг,
Ахыр кюнде тауларынгы кёрсенг?!
Бу тизгинлени окъугъанны аркъа жиклери къалтырамай къалмазла, аллай бир терен магъана жыйгъандыла ала.
Ючюнчю ушакъны уа урушдан къайтмай къалгъан атасы бла жашы бардырадыла. Эски суратдан къарап, батыр аскерчи сабийи къалай ёсгенине къууанады.  Жашчыгъ а анга хапар айтады, дуниядан кетгенлени санайды:
- Аппа ёлгенди, кесибизбиз биз.
Анам бла мен къалгъанбыз экибиз.
- Къабырлада табалмайма аны…
- Аны кёрю - темир жолну жаны.
Сёзсюз, сюргюнню сынагъанланы къайсына да тынч болмагъанды, алай ол  къыйынлыкъ кимден да бек тиширыулагъа - аналагъа, эгечлеге, жетгенди. Ала, сабийлери ачдан ёлмез ючюн, кече-кюн демей, беллерин къаты къысып  ишлегендиле. Аны бла бирге таулу тиширыу, бек биринчиден, миллетини бетин, таулу адет-тёрелени сакъларгъа керек эди. Ол кесине салгъан борч ма алай уллу эди. Къызчыкъланы кесича юйретип, жашчыкъланы, атача, тюзетип, киши жеринде юй-кюн этгендиле.
Автор таулу тиширыуну жашау турмуш эте келген жолун, ол миллетине тюшген къыйынлыкъланы хорларгъа таукеллик къайдан тапханын поэманы жигитлерини юслери бла ачыкълайды. Мында жашла, къартла, сабийле да бардыла. Хар бирини ич дуниясы, жюрек жарасы, къууанчы. Поэманы окъуй келсенг, бизни тиширыу ана, эже, апке да болады. Ол аны къыргъызлыла, къазахлыла  арасында да сыйыны бийиклигин кёргюзтген бир шартды. Сакинат аланы барын да бир ызгъа тизип, окъуучуну жюрегине жетерча, аны сагъыш этдирирча алай  жазгъанды.
Экинчи поэма уа «Ата журтум…» - десем…» деген ат бла чыкъгъанды. Мында  автор туугъан элини тарыхыны, аны жамауатыны юслеринден жазады чыгъармада. Биринчи межгитле ачхан адамладан башлап, революцияны келтиргенлени, Уллу Ата журт урушха тири къатышханланы, анда ауушханланы, элде душманланы къолларындан жоюлгъанланы да атлары эсгертиледиле. Мусукаланы къызлары ёсген элини хар тийресине да жетеди, ол аланы бирин да унутмайды. Эллилерини юсюнден да уллу сюймеклик, ёхтемлик бла жазады.
«Ата журт», - десем, элими тарыхы,
Жашау жоллары – аллымда.
Этген умутум, болгъаны, барлыгъы
Ёмюр букъуда таныла…
Бу китапда кёп тюрлю назмула бардыла. Жетитизгин оюмла, онекитизгин назмула, чырмашхан тизгинле, сонетле, гюрен сонетле да. Автор, назму жазыуну бир къауум жорукъларын хайырлана, ишинде газельлени тюрлю-тюрлюлеринден юлгюле келтиреди. Сёз ючюн, тёрели газель, таджибанд газель, касыда газель. Дагъыда окъуучу мында сонетлени француз, италиялы, ингилиз тюрлюлерин да табарыкъды.
Булжуу назмула уа – къыйыр назмула - поэтни тенглерине жораланадыла. «Кязим хажини элинде», «Не жарыкъды назму арбазынг» (Мокъаланы Магометге), «Уммайланы Мухажирге», «Таулу хуна» миллетибизни ахшы жашлары Къайсынны хурметине ишлеген хунасына) деген чыгъармалары эм башхалары да китапны къолуна алгъан адам уллу сейир этип, сюйюп окъурча, ангылашыныулу, жумушакъ тил бла жазылгъандыла.
Аны бла бирге, окъуучу мында жерибизни топонимикасы бла да жууукъ шагъырейленирге онг табарыкъды. Ол да аны бютюн къыйматлы этеди.
Мусукаланы Сакинатны «Къарылгъачла» деген китабы уа сабийлеге жораланады. Аны биринчи кесеги жомакъладыла, экинчиси уа хапарладыла. Жомакъла тынч окъуладыла, ала шатык тил бла, жашчыкъла бла къызчыкъла тынч ангыларча жазылгъандыла. Хар бири да кесини энчилиги бла гитче окъуучуну игиликге, тюзлюкге юйретеди. Бу китапны жигитлери сабийле кеслеридиле, ала бла бирге уа - жаныуарла, къанатлыла да.
Бир жомакъны юсюнден энчи айтыргъа сюеме. Ол «Жигит киеу» деген ат бла басмаланады. Аны баш жигити чычханчыкъды. Аны юйдегили этебиз деп келечиле биринчи жарыкъ да, жылы да кюннге келедиле:
- Сенден ариу, жарыкъ жокъ,
Сенден кючлю, батыр жокъ,
Баш уруп келдик санга,
Къызынгы бер Бийханнга!
Сау къыралда аныча
Дуния сукъланырча,
Аллай акъыллы, ариу
Жокъду табаргъа къарыу!..
Кюн а, ыразы болса да: «Менден булут къарыулуду», - деп жууаплайды. Алай бла, чычханла, къыз тилей, булутха, желге, хунагъа да келедиле, ахырында уа, хунаны да тешген чычханла, кимден, неден да жигит болгъанларына тюшюнюп, келинликлерин къоншуда табадыла.
Мусукаланы Сакинатны бусагъатха дери да кёп назму, жомакъ жыйымдыкълары чыкъгъандыла. Аланы абаданла, сабийле да сюйюп окъуйбуз. Бу китаплагъа бу жолгъа дери бир жерде да басмаланмагъан назмула, поэмала, жомакъла киргенлери себепли ала бютюн сейирдиле.
Изданияла, жарсыугъа, гитче тираж бла чыкъгъандыла. Жаланда жюзюшер экземпляр.

Холаланы Марзият.

Свежие номера газет Заман


13.08.2018
10.08.2018
08.08.2018
06.08.2018