Жюрегингде сен кюнню жюрюте эдинг

Назмучума деп сен бир заманда да айтмагъанса. Адабият жолунгу  уа къанатлы сёзле бла, жыр бла, назму бла башлагъанса.  Баям, таулу болгъанынг себепли. «Назму жазмагъан малкъарлы къайда?! – деучю эдинг. – Аллай, сыйдамланнган тил бла айтылгъанлары ючюн къалгъандыла эсде эрттегили таурухла – нартла. Жерибиз бийикге ёсгенча, оюмларыбыз да бийикге элтедиле бизни».  
Биреуде жюрегинг жаратхан тизгиннге тюбесенг а, къууанып, китапны неда газетни къолунгда тутуп, кирир эдинг, женгил атлай, бетинг жарып. Сёзлени бир бирине ариу, накъышлы этип тагъар ючюн жазмагъанса назму – жюрегинги ачханса.  Анда уа сен кюнню жюрюте эдинг. Чомарт да андан болгъанса – асыры фахмулудан:

Мен ингир сайын къошдан келеме, 
Миннген атымы терлетип. 
Терезегизден терк озалмайма, 
Сюймеклик мени кеф этип… 
Бу ийнар жырынгды. Сен аны эртте жазгъанса, жаш заманынгда. Эсингден а кетмейди. Шуёхларынгы юслеринден айтаса. Локияланы Къайсынны терк-терк сагъыныучуса, аны бла бирге салгъан сахна оюнларыгъызны да, такъгъан жырларыгъызны да. «Алтынны бетин басмаз тот, сен мени алтыным…», – деп, айтаса аны жырын. «Жаным сенсе» деген биринчи китабынгда  анга атагъан бир къауум назмунг да барды. 
Ой, ол биринчи китапны къууанчын эсгере туруп, атангы, анангы, андан кем болмагъан ёге аналарынгы да сени бла ёхтемленнгенлерин жашыраса. Мен а билеме, хапарынгы арасында ышара турады ол кюн. Ол а 1959 жылда эди. Назмуларынг ары дери да чыкъгъандыла  «Коммунизмге жол» газетде эм «Къарындашны сёзю» деген назму жыйымдыкъда. 
Бу уа энчи эди. Жаланда сени улан сёзюнгю, сюймеклигинги, жашлыкъда болуучусуча,  жюрекге юзюксюз, саулай сыйындырып, бизге ётюрюксюз жетдирген.

Керек кюнде хазырды санга жаным, 
Жаным сенсе! Сениме мен, 
                                        Малкъарым!  
Кёзлерими жарыгъы, жюрек къаным 
Сенсе жангыз! Сени ючюндю 
                                        жашагъаным!
 Сенсе юйюм, Жылыуум, Ырахатым, 
 Базыннганым, Къууанчым, Кенг 
                                                    муратым!  
- дейсе да, ийнанып къалады окъуучу.  
Назмуларынгы асламы уа нёгерсиз неда тёгерек рифмалы. Аланы къуралыулары да, халкъ чыгъармалада айтылгъанча, чырмаусуз, сайлагъан сёзлеринг да – оюмунгу тынч ангылашымлы этгенле, ачыкъла. Байсолтанланы Алимге такъгъан жырынгы халкъ макъам бла жасап къойгъанса да, аны ким да айталлыкъды:

Гитчелик кюнден гиртчи ёсгененг, 
Тау къушу кибик, таулада. 
Ахшы ёмюрюнгю атап бергенсе, 
Ата журтунга саугъагъа. 

…Акъылдан кетмей кишилик атынг, 
Туугъан жерингде сакъланад.
 Жигитлигинги айта, Малкъарынг 
Сени атынг бла махтанад. 
Алайды, игилерини атлары бла махтанады халкъ.  Сен да ёхтемсе къыралынг, адамынг ючюн да «Москва», «Эшит, дуния!», «Комсомол», «Ленинни юсюнден жыр», «Испаниялы туристге жууап» деген эм башха назмуларынгда. 
Таулу юйню берекетине да къууанаса. Ирикни боюнун тартады ата къарындашынг Салах.  Ол аны иш хакъына алгъанды колхоздан, халал къыйыныды.  Тамата, чардакъда къакъ этлени кёргюзте, айтады:

– Азлыкъ этер энтта аллай бир 
                                             салсакъ да. 
Къыш узуну юйден къонакъ 
                                           юзюлмейд, 
Туралмайбыз биз, къонакъсыз 
                                         къалсакъ да! 

Ашайбыз биз, къонакъ бла олтуруп, 
Къакъ этледен келин жаркой этеди. 
Келген къонакъ, жашауума бюсюреп: 
«Ай, аперим! Жашагъын!» – деп, кетеди. 
 «Юч ана ёсдюргендиле мени», – дейсе.  Къайсын бегирек сюйгенинги уа айталмайса, ючюсю да санга бирча иги болгъандыла. «Ананы сёзю», «Таулу тиширыула» деген, башха назмуларынгда да жашайдыла ала.  
Билеме, онсегизжыллыкъ ананг кюндеши бла бир юйде туралмагъанды. Аны сюйген жашы бар эди.  Атанг къоншу отоуда уллу ананг бла  къалгъанда,  гитче ананг, тапхан ананг Зухра, кюйюнмеклик жукълатмагъан кечени ашырып, ийнекни саууп, аны сюрюуге къошаргъа чыкъгъанды. Анда сюйгенин кёрюп, жилягъанда, ол, сюрюуню да къоюп, аны юйюне алып баргъанды.  Ол санга термилип жашагъанын билесе. 
Эсингдемиди, бизни бла экиге айланнган Будайланы Ахмат ауушханда, ананг сени бла мени  ашыра чыкъгъан эди арбаздан. Келе эдик, мен бир жанынгда, ананг да  бирси жанынгда, алгъа ёте да, кёзюнге къарай, артха къайталмай…
Сюймеклик сени жюрегинги бир заманда да къоймагъанды. Кетип да къайры кетсин, андача кенглик, андача жылыулу ышыкъ къайда тапсын? Сен кёкню, жерни да сюйгенсе. Шууулдайдыла Акъ-Сууда алгъын багуш болуучу жерде ол сен орнатхан терекле.  Ёседи нёгер къызымы арбазында сен келтирген жабышмакъ. Урлукъ ата, хуна къалай, юй кётюре да биле эдинг. Чалгъы жыйынны жаны бла ётмегенсе, дуру тартып чыкъмай. Къаламынг а чаба эди акъ къагъытда, къара ызын угъай, жюрек сырынгы къоя.
Ой, не насыплыды ол къыз – сени лирика жигитинг, «татлы умутну унутулмаз жырларын айтдыргъан» Ариука! Сен, анга атап, аллай бир ариу айтаса! Аны кёзлери – кюнден юзюлгенле, кеси да – жауундан сора жашнагъан гюл: 

Сюймеклик къагъыт санга жазама, 
Жюрегим бла термилип. 
Жазгъан саламны къабыл этерсе, 
Сюймеклигими сен билип. 

Ичим кюеди, сен суусаб берчи,  
Мен ичейим да къанайым. 
Кесингден мадар болмаса, 
Амалын къайдан табайым? 

1966 жылда сени «Жаннетни къызы» деген назму халда жазылгъан повесть китабынг чыкъгъанды. Аны баш жигити Зубай, Жаннетни къызы,  сюймекликни, жарыкъ умутну да сынау жоллада кесинден ёнгелетмей барады. Иги бла бошаргъа сюйюучюсе да жазгъанларынгы, мында да насып кирген юйню терезесинден къарап, алгъыш этип, кетип баргъанча, алай жарыкъды кёлюнг.
Поэзияда жангы сёзню сюйгенсе. Орус поэт Татьяна Смертинаны назмулары «Литературная газетада» басмаланнганда, анга уллу къагъыт жазгъан эдинг. Ол, сен кетгенден сора, аны Интернетге салгъанды, анга эс бёлгенинге къууанып. Сен анда: «Поэзияны, керти поэзияны, жыл санны, динни, миллетликни чеклерин кетерген ышаны барды. Ол адамланы алай жууукъ этеди, ала бир бирни туугъанлы бери таныгъанча, сюйюп тургъанча. Сиз сёзле бла жазгъаннга ушамайсыз – сезимлеригиз бла, солугъаныгъыз бла билдиресиз оюмларыгъызны…» – дейсе, кесинги юсюнгден айтханча. 
– Сен да окъу муну. Ушагъан жерлеригиз барды, – деп, узатаса кёк тышлы жукъа назму китапчыкъны манга.
Кёп окъуучу эдинг, бек кёп. Билгенинг чексиз, сёзюнг, ишинг ышаннгылы болуп, излейме сени бюгюн-бюгече да. Алай… алданыргъа уа ёч эдинг, асыры хыйласыздан, баям. Сен къол узатханла сатхандыла кёп кере сени. Кечгенсе барын да. Алданырыкъ эдинг къайтып дагъыда… Керти дунияда ётюрюк уя эте болмаз ансы.
«Сайламала китабы» деп атагъанса, кёп заманны артха салып тургъан назмуларынг кирген жыйымдыкъгъа. Анда «къалачынгы къызгъаннганны», сени «журлай улутханны», «базарсёз эрлени», «ары – оракъ, бери чалгъы болгъан тиширыуланы», «этинги-женинги кюйдюрюп тюйген» алтакъ жыйынны да кечесе («Кечеме»). 

Мен бирде къыйын ауруп 
                                    тургъанымлай,
Атланып, тенглик этдим кийик саугъа.
Аллах, кеч аны да сен гюняхларын, -
Бек алгъа ол чабады энди манга! – 
деп жазаса. 

Эсимдеди, доктордан тилеп, Москвагъа учуп, аны Жазыучуланы союзуна алдырып, окъуугъа да салып келгенинг. Артда, кёп жыл озгъандан сора, Тюркде художник жашынгы юйюнде къонакъ болуп, саугъалы къайтханда да айталмагъанды ол санга: «Къаллай иги жаш ёсдюргенсе, Алим, сен!» – деп. Ачыуунг жокъ эди, сейир эте эдинг ансы аны ташча тынгылаууна. 
Иги затны кёре юйренмегенди ол, жарлы. Сен а биринчи аны эслей эдинг адамда, фахмуда да. Мен а къарай эдим санга туурадан, кесинге зат излемей (хата окъуна келтире!), башхагъа игилик этгенинге. Ол чакълада мени кюн жылытханын, жарытханын сезип тургъанма. 
Игилеге – чамчы Хабугъа, назмучу Къайсыннга, тарыхчы поэт Шахмырзагъа, устаз Жаболаны Борисге, архитектор Каркаланы Мухарбийге, сабанчыгъа, къойчугъа, башха усталагъа да махтау сёз айтаса. Кязим хажи уа – ушакъ нёгеринг, жюрек ачыуларынга дарман тапхан  ажайып.  Анга келесе, бирде жарыкъ бола, бирде мудахлыкъ баса, аны таш юйюню арбазында олтураса, халкъынгы жараларыны юсюнден айтыргъа, акъыл сёз сураргъа, тёзюмлюк табаргъа сюйюп. 
Эсингдемиди былайда тилек этгенинг? Бийикледе этилген тилек терк жете болур Аллахха деген эдим, сени тобукъланып кёргенимде, бирде Шыкъыда. Шахмырзагъа, Фардыкга да барыучуса.

Чегемде, Жети-Кешене башында
Олтурама. Жангыз. Кече арада.
Оюлгъан элни хуна ташларына
Жатадыла тынгысыз ауанала.

Сабыр къалкъыйдыла буруннгу элле,
Назму окъуйду зауаллы Шахмырза.
Сиз болушугъуз, эски кешенеле,
Бу къызыу ёмюрде халкълай къалыргъа, – дегенсе анда.

Назмучулукъ Аллахдан келечиликча бир затды. Аны жолу жюрекден  жюрекгеди. Сени акъ сёзюнг андан ангылашымлыды эм сыйлыды. 
Терезени ары жанында кюз арты жарыйды. Аны къызыл, сары бояулары, келлик къышны эсимден кетерирге кюрешгенча, тынгысыздыла, мен а сеземе: къач аны жууукълугъун менден букъдурургъа кюрешеди. Сен жылны бу кезиуюнде, асфальт, бетон жолла бла бармай, чапыракъла шыбырдагъан терек тюплерин сайлаучунг  эсиме тюшеди.  
– Кел, ашырайым, – дейсе да, жарыкъ, атлайбыз бирге, эрттеден келген ушагъыбызны юзалмай. Узакъда уа кюн кюеди… 

 

Мусукаланы Сакинат.

Свежие номера газет Заман


12.10.2018
10.10.2018
08.10.2018
05.10.2018