Фильмлери эмда хапарлары бла тарыхыбызны ачыкълайды, бетибизни чыгъарады

Юйюр таматагъа уа анда кёп ишлерге тюшмегенди – Уллу Ата журт уруш башланып, анга бронь бергенлерине да къарамай, кеси ыразылыгъы бла фронтха кетеди. Алай этмей да не мадар бети болгъан адамгъа - баш иелери урушха кетген тиширыуланы кёзлерине къараяллыкъ тюйюл эди, тамата жашы Малкъарбий биринчи кюнюнден къазауатда болса да.
Жарсыугъа, Мухажир андан къайтмагъанды. Украинаны Хмельницкий областында Славуга деген шахарда «Гросс-Лазарет» концлагерьде жесирликде ёлгенди. Аны юй бийчеси, эл советни биринчи депутатларындан бири Къадырланы Баллайгъа уа халкъы бла бирге душман оккупацияны, сюргюнню да сынаргъа тюшгенди.
Кёчгюнчюлюкню къыйын жылларыны юслеринден Анатолий «Сюргюн жолу», «Шагъатлыкъ къагъыт» «Ётмек карточкала», «Атамы къамасы», «Жаулукъ», «Парийни ёпкелеую» деген эм башха хапарларын жазгъанды, иги кесек кино да алдыргъанды. Не десенг да, чыгъармачылыкъ бла кюрешген халкъыны тарыхында ол ачы кезиуню эсде сакъларгъа кюрешеди. Бу хапарыбызны жигити да, ауур камерасын да кётюргенлей, Къарачайда, Малкъарда да ол жаны бла иш эте кёп айланнганды.

Киши жерде таулу жашладан къайсы да билим алыргъа термилгенди, итиннгенди. Онг а жокъну орунунда эди. Ма ол ач, жаланнгач ёсген тёлю бизни маданиятыбызны, адабиятыбызны, искусствобузну да башха миллетленикиледен артха къалдырмай ёсдюргенди, айнытханды. Алай бла кесине алтын тёлю деп ататханды. Атта улу да ол игиледен, халкъым, миллетим, журтум дегенледен бириди.
Юйюрлери бла Къазахстаннга тюшген эдиле. Анда ол жети классны бошап, Алма-Атада къурулуш техникумгъа кирирге барады. Алай сюргюнчю жашны ары ким аллыкъ эди? Мудах болуп, уллу шахарда айлана тургъанлай, къабыргъада къагъытда кинотехникумгъа адамла аладыла деп окъуйду да, ары барады. Сынауладан ётюп киреди.
Биягъы, кёчгюнчю деп комиссия алыргъа арсар болгъанда, ол окъуу юйню директоруна кирип, атасы фронтда жоюлгъанын, къарындашы Малкъарбий а андан къыяулу болуп къайтханын, аны уа алыргъа-алмазгъа деп тургъанларын билдиреди. Ол кюнден ары тамата жашны кёз туурасындан кетермейди. Алай бла андан Анатолий кино алдыргъан техник болуп чыгъады. Урунуу жолун Талды-Курган областьда киноустановкалагъа къараучу болуп башлайды.

Бери къайтханда уа, ол Нальчикде радиостанция биригиуге киреди ишлерге, республиканы ара шахарында телевидение араны къураугъа, аны планын салыргъа да уллу юлюш къошады. Болсада, билимин андан ары ёсдюрюрге сюйюп, Москвада Кинематографияны Герасимов атлы къырал институтуна киреди.
Ол анда профессор Леонид Косматовну мастерскоюнда окъугъанды. Кино алыуда режиссёрлукъ, сценарий жазыу дегенча энчи усталыкъла бла да анда шагъырей болгъанды. Окъууун бошап къайтханда, мында жер тапмай, Владикавказны киностудиясында урунуп тургъанды. Солуугъа кетгинчи ол анда ишин алышмагъанды.
Алгъын кинотеатрлада, къараучуланы эслеринде болур, сеансны аллында къошакъ халда къысха документли кино кёргюзтюучю эдиле. Бизни тёлю Атталаны Анатолийни бек биринчи аладан таныгъанды.
Ол къысха сюжетлеринде къыралыбызны, асламында кавказ республикаланы къалай айныгъанларын, махтаулу уруннганланы, жазыучуларыбызны, башха белгили адамларыбызны юслеринден «Кязим», «Къайсын», «Осуят» («Завещание»), «Стартда тохтау» («Финиш на старте»), «Ачыу бла тилек» («Ярость и мольба»), «Агъачда тарых» («Деревянная история»), «Къаяда тамгъа» («Клеймо на скале») деген документли киноларында, проза чыгъармаларында да айтханды, аланы жашау ызларын кёргюзтгенди. Аны баш жигитлери малкъарлыла, къарачайлыла, башха миллетлени келечилеридиле.
Кёчгюнчюлюкню юсюнден алдыргъан «Ачыу бла тилек» деген киносу ючюн ол 2011 жылда Санкт-Петербургда бардырылгъан «Послание к человеку» атлы ХХI халкъла аралы кинофестивальда сыйлы саугъагъа тийишли болгъанды. «Къаяда тамгъа» деген чыгъармасы  уа бизни аскерчиле Саутуда бла

Глашлада этген бушуулу ишни юсюнденди. Алгъын ол азапны сагъындырмай тургъан эселе, 1998 жылда уа Атталаны Анатолийге бу киносу ючюн КъМР-ни Къырал саугъасы берилгенди.
Киноискусствода тарыхыбызны ачы бетлерин, болгъан кертиликни кёргюзтюр ючюн таукеллик, батырлыкъ, ётгюрлюк да кереги сёзсюздю. Анатолий киноларын, махтау излеп угъай, ол ачыуладан алгъан сынамыбыз этдирген оюмланы ачыкълай, халкъыбызны ариу бетин ачар ючюн алдыргъанды.
Алада мингле бла жылланы ичинде киши жерлиле сукъланып, чабыууллукъ этип тургъан ариу табийгъатыбызны сейир такъыйкъаларын кёрсенг, жюрегинг къууанады, къанат алдыргъан ёхтемлик сынайса. Дагъыда Атта улуну энчи айтыргъа тийишли документли ишлерини ичинде Россейни Жигитлери Ёзденланы Дюгербийге бла Бадахланы Хамзатха аталгъан фильмлени сагъыныргъа тийишлиди.
Алгъаракъда аны «Жашауну ызы» деген аты бла китабы чыкъгъанды. Ол жазыу иш бла кюрешгенли да иги кесек заман болады. Чыгъармалары дайым газетледе, журналлада басмалана турадыла. Бу жыйымдыкъгъа уа хапарла, поэма, назмула, акъыл сёзле киргендиле. Аланы асламысы, киноларыча, документли мурдорда жазыладыла. Чыгъарма автобиографиялы болгъаны окъуучуну бютюнда бек сейирсиндирлиги сёзсюздю.
Анатолий кеси кёзю бла кёрген болумла, кеси таныгъан, къысха шагъырей болгъан уллу адамла миллетибизни, къыралыбызны да тарыхына киргендиле. Автор назмучу Будайланы Азретни, халкъ жигитибиз Сотталаны Адилгерийни, кесини къарындашы фронтчу Малкъарбийни, къобузчу Къазийланы Билялны, таулуладан биринчи сыйлы къурулушчу белгини алгъан Сосурукъланы Мухаммадинни, къазах шуёхларыны, устазларыны, элли-жерли адамларыны юслеринден бирде уллу сюймеклик бла, бирде жарыкъ ышарыу бла, бирде мудах айтады.

Китапны «Халкъда жюрюген миф хапарла» бёлюмю да сейирди. Аллай жанрны излегенле миллетибиз, жашагъан жерибиз бла байламлы мифлени сюйюп окъурукъдула. «Таулан бла Айжарыкъ» деген сюжет ызлы сюймеклик поэма изданиягъа къошуп суратлау магъана береди. Дагъыда мында «Бюгюнлюкде жашаугъа кёре къуралгъан акъыл сёзле» бардыла. Ары жазыучуну чыгъармачылыкъ ишлерини жаланда бир кесеги киргенди, жангы китап кезиуюн сакълайды.
Атталаны Мухажирни жашы тарыхыбызны эсде къалдыра, Россей эм миллет киноискусствону, адабиятыбызны ёсюулерине, айныуларына уллу къошумчулукъ этгенди. Бюгюн да ол жумушун арымай-талмай бардырады, тарых музей къурап, аны ишин жюрютеди. Миллетни атын халкъ саулай угъай, энчи адамла айтдырадыла. Анатолий аладан бириди. Саулукълу, узакъ ёмюрлю болсун!      

 

Мусукаланы Сакинат.

Свежие номера газет Заман


11.07.2018
09.07.2018
06.07.2018
04.07.2018