Билгичле, обурла, хыйлачыла…

Вангагъа ушагъанла бармыдыла?
Биз билмейбиз тамбла не зат боллугъун, билирге уа  сюебиз. Дагъыда биз ангылашынмагъан сейирлик затла боладыла жашауда. Сабий заманымда эшите тургъанма Огъары Малкъарда тилек этген жер болгъанын. Билгич, ары барып, къаратон тиширыула ючюн  тилек этгенди.

Битеу къыраллада да бардыла аллай  жерле. Сёз ючюн, Болгарияда  Рупите элни къатында къабырлагъа дунияны кёп жерлеринден келедиле. Рупите Кожух деген жер эрттегили  вулканны тешигиди. Шёндюге дери да андан исси суу бюркюп чыгъады. Ахыр жыллада  битеу дуния билген Ванга вулканны тамагъында жашагъанды, адамлагъа да алайда къарап болгъанды. Былайны нек сайлагъансыз, деп соргъанларында: «Манга огъаргъыдан былайда жаша деп билдиргендиле, былайы манга кюч-къарыу береди, бир кезиуледе былайда уллу от чыгъып тургъанды, бу сыртны тюбюнде кёп жашырынлыкъ  да барды», – дегенди.

Кимге да баямды, жер башында болгарлы билгич Вангача адамла бек аз болгъанлары. Нальчикни уа хар кварталында кеслерин аллайгъа  санагъан юч-тёрт адам барды. Ол жалгъан билгичлеге халкъ жюрюйдю, ахчаларын, заманларын да къората. КъМР-ни Муслийманларыны дин управлениясыны башчысыны орунбасары Отарланы Хызыр айтханнга кёре, билгичлик бла кюрешиу ислам динде бек уллу гюняхды, къадарын билирге баргъаннга, аны айтыргъа кюрешгеннге да. «Билгичге барып, анга къадарын ышаннган, андан болушлукъ излеген адам тобагъа къайтыргъа керекди. Жаланда Аллахха ышаныгъыз, андан болушлукъ сакълагъыз», – дейди ол.

Ётюрюк билгичликни бизнес этерге кюрешгенлени айтмасакъ, не десек да, анда-мында сейирлик, озгъан, келлик заманланы да кёрген адамла боладыла. Сёзсюз, Ванга аладан бири эди. Аны айтханына кёре, хауа эм жер тебиуле битеу планетаны къалтыратырыкъдыла, аны хатасындан дуния тюрленирикди. Бусагъатда битеу къыраллада да алимле экологияны юсюнден айтханлай турадыла, битеудуния уруш болмаса да, экология палахла биз таныгъан дунияны гунч этерге боллукъдула. Чыранла эрип башлагъандыла, сууукъ жерле жылыдан-жылы боладыла, тенгизле кирленнгендиле, заводланы, фабрикаланы хаталарындан. Адам улу эссизлиги, жутлугъу бла, жаланда ахча излегени бла тёгерегинде  битимлени, жаныуарланы, жерни кесин  да тюп этип баргъанын Ванга айтханлай тургъанды. 

Кесибизден да къала болурму?
Бусагъатда бизни республикада кёпле  череклеге канализацияларын тюзюнлей буруп къоядыла.  Агъачланы тохтаусуз къырадыла. Не сууну, не терекни, не жаныуарны сакъларгъа сюймеген, болгъанны къыргъан, кирлендирген, бузгъан адам не игилик сакъларыкъды кесине? Къыйын аурууланы жайылып баргъанлары да адамны эссизлиги, осал къылыкълары бла байламлы болурму?

Нальчик шахарда жашагъан бир «билгич» алгъын школда ингилиз тилден устаз болуп ишлеп тургъанды, артда уа картла салып башлагъанды. Аны юсюнден кеси былай айтады: «Устаз болгъан  заманымда биринчи эрим бла жашай эдим. Ол ичгичи эди. Аны кёп жерлеге элтип, бакъдырыргъа кюрешгенме, алай бир зат да тюрленмегенди. Жашчыгъым атасын кеф болуп тургъанлай кёреди деп, жюрегим бек къыйналыучу эди. Андан айырылгъанымдан сора да, не сейир, ким бла шуёхлукъ жюрютюп башласам да, ол ичгичи болуп чыгъа эди. Ма ол заманда психологиядан китапланы окъуп башлайма. Таро картла психология илмуну кесегидиле. Алгъа школда устаз тенглериме картла салгъанма. Артда аланы шуёхлары келип башлайдыла.

Ол кезиуде жашауум тюрленеди. Школдан кетип, билгичлик бла кюрешип башлайма. Хар келгенни жанын эшитирге кюрешеме. Психология жаны бла билимим бек болушады. Алгъын къуру  жиляп туруучу эдим, энди жилямайма. Экинчи кере эрге баргъанма, ол ичгичи тюйюлдю. Бусагъатда  насыплыма, деп айталлыкъма. Билемисиз, гитчелигимден да актриса болургъа сюе эдим. Ол умутум да толгъанды. Жашым Москвада окъуйду да, мен да кёбюсюнде анда турама.  Останкиногъа юйюмеча жюрюйме. Сериаллада ойнайма, бериулеге къатышама».

Амалсызданмы, жапсарыуну излепми?
Сёзсюз, кёпле билгичлеге ушакъ этерге барадыла. Аланы жашауда жюреклерине жууукъ адамлары жокъду. Биз аллай дунияда жашайбыз: ата-анала окъуна сабийлеринден бек узакъдыла. Эгеч къарындашны, къарындаш эгечни ангыламайдыла. Билгичлени кёбюсю уа психологладыла, ала тынгылай, ангылай да биледиле. Жылла бла битеу айтырыгъы ичине жыйылып тургъан адам, билгич бла ушакъ этгенинден сора,  женгил болады, кесин бек насыплыгъа санайды.

Нальчикде бир башха «билгични» хапарындан: «Манга бир тиширыу келеди. Ол, ракдан ауруп, химиотерапия бла багъылыуну бошап, бек къыйналгъан кезиую эди. Бу адам къалай жашагъанын айтханында, сейир этгенме. Юйюрюнде эгечлерине, къарындашларына болушханлай, аланы жарсыуларын жалчытыргъа кюрешгенлей, кесине уа ахырысы бла да эс бурмай тургъанды.

Мен анга: «Сиз кесигизни къыйнап жашайсыз. Адам кесин да бир кесек сюерге керекди. Сюйгенигизни ашагъыз, кийигиз, жашагъыз, сиз да адамсыз! Адамны жаны къыйналгъанлай турса, ол аурумай къалмайды. Сизни жаныгъыз а къыйналгъанлай турады. Кесигизни къууандырыргъа, къууанып жашаргъа юйренигиз. Ракдан ауругъанлай, адам ёлюп къалмайды, башха тюрлю жашап башласагъыз, ёмюрюгюз узунуракъ боллукъду»,– дейме. Ол тиширыу манга эки жылдан сора, келип, жюрек ыразылыгъын билдиргенди».

«Не ючюн ийнанама»
Мен танышларыма: «Сиз жашауугъузда билгич бла тюбешгенмисиз?» – деп соргъанымда, кёбюсю хау дегендиле. Ала айтхан хапарлагъа, кертиси бла да, сейир этерчады.
Мадина: «Сабий садда балам, терк-терк жыгъылып, башын теше эди. Бир къабартылы киши билгичди  деп, аны адресин бередиле. Барсам, арбазы халкъдан толу. Сакълайма тюшге дери. Кирсем отоугъа, столунда  уа – Къуран. Ол: «Сабийинг сау кюнню китап окъуп, группада къалгъанла да, устазла да анга тынгылап турадыла. Тёртжыллыкъ сабий кётюралмайды ол къадар  анга къарагъан кёзлени. Юйретиучюге айтыгъыз аны юсюнден. Кеси окъусун китапланы, къыйнамасын сабийни. Сен кесинг да быйыл фатар сатып аллыкъса», – дейди.

Сейирге къалама, ахчам болмагъанын айтама. Ол а  ахча да, фатар да чыгъарыкъларын къайтарып айтады. Дууала да береди окъургъа. Не сейир, андан сора сабий  бир да жыгъылмады. Жууукъ заманда уа адамларым, оноулашып, манга  деп ахча жыйдыла, фатар сатып да алдыла. Андан бери бек кёп заман озгъанды. Бек барлыкъ эдим башха соруула бла ол адамгъа. Алай алгъаракъда ёлгенди,  деп эшитгенме. Жаннетли болсун».

Карина: «Студент жылларымда бир жаш бла тюбеше эдим. Бир жол тенг къызым бла билгичге барып, бизни тюбешиулерибиз не зат бла бошаллыкъдыла деп сорама. Ол а: «Айырыллыкъсыз», – дейди. Ийнанмайма. Ол а: «Ийнанмаймыса? Алыкъа, сиз айырылгъандан сора да, биз бир кере тюбеширикбиз», – дейди. Бир талай айдан биз айырылабыз. Ол билгични экинчи кере орамда кёреме. Тюбешгенибизлей: «Болгъанды да мен айтханлай?» – деп сорады. Титирейме, алай бир зат да айтмайма анга. Андан бери кёрмегенме ол адамны».

Марина: «Эрге барыргъа кёлленип тура эдим. Билгичге барама да, ол а жашны юй бийчеси да, сабийлери да бардыла, дейди. Ийнанмайма айтханына. Артда жаш бла сёз болабыз да, аны бла юйюр къурар акъылны къояма. Бу кюнледе уа бир танышым (жашны жууугъу) аны, кертиси бла да, юй бийчеси, сабийи да барды, дегенди.Тюз шёндю айырылгъандыла ала. Баям, мени тас этерге къоркъуп букъдургъанды ол бу ишни. Къалай болса да, ол билгични усталыгъына уа сейир этгенме».

Халимат: «Мен Терекде бир билгичге баргъанма. Жашауумда битеу болгъан затланы бир ажашдырмай  айтхан эди. Анам оруслуду, атам а – къабартылы. Билгич христиан динни тутханымы, жашчыгъым а муслийман болгъанын окъуна билген эди. Къайдан «окъуйдула» ала адамны ичин? Бек сейирди ол».
Сакинат: «Къара тенгизде солуй эдик. Манга уа жаланда жыйырма жыл. Кюнлени бир кюнюнде бир чыганлы илинеди манга. Ахча бермезлигими айтама. Ол, не сейир, излемей эди ахча. «Сен, эрге барып, эки сабий табарыкъса. Жарсыугъа, жаланда кесинг ёсдюрлюксе аланы. Къол аязынгда тутуп. Ариу, акъыллы сабийле боллукъдула, къыйналсанг да, къыйынынгы магъанасы чыгъарыкъды», – дейди. Оздула жылла, тюз билгич айтханча болду. Къалай сейирди ол. Келлик дунияланы  ким ачады билгичлеге?»

Ахыр сёз
Таулула адамны къадары мангылайында жазылыпды, дейдиле. Сезебиз  кёп зат къолубуздан келмегенин. Жазыугъа къажау бир адам да сюелалмагъанды. Алай къолубуздан келгенни этсек – ишлесек, таматалагъа хурмет-сый берсек, къатыбыздагъыланы жюреклерин къыйнамасакъ, биреуню ачытмасакъ – ким биледи, кесибиз да ачымай къалыр эсег а…
БАЙСЫЛАНЫ Марзият.

Поделиться: