Халкъда аты унутулмазлыкъ жигит

Малкъар халкъны чынтты уланы, ишни эбин билген, эл мюлк жаны бла билимли, хунерли специалистни, Социалист Урунууну Жигити Тетууланы Шамсудинни аты  бюгюнлюкде да унутулмагъанды Къабарты-Малкъарда. Узбекистанны халкъы уа аны хурмет бла эсгереди. Ол анда кёп жылланы эл мюлкледен бирине башчылыкъ этгенди, Акалтын райкомну биринчи секретарыны къуллугъунда ишлегенди. Деменгили къырал чачылгъынчы аны аты совхозладан бирине окъуна аталгъан эди.

Тетуу улу 1932 жылда Уллу Малкъарны Ышканты элинде туугъанды. Анга онбир жыл толгъанда, атасы ёлюп, кичи къарындашлары, эгечлери бла бирге аналары Буслийматны къолунда къаладыла. Беш ууакъ сабийни анасына кёчгюнчюлюкню къыйынлыкъларын биринчи кюнюнден ахырына дери кеси башындан сынаргъа тюшгенди. Юйюр Юг Къазахстаннга,  Киров районнга тюшеди. Сюргюнню кёргенле ол бек къыйын жерледен бири болгъанын айтыучудула. Жангы жерлени  хауасын кётюралмай, кёпле биринчи жыллада окъуна ёлген эдиле.

Шамсудинни юсюнден аны жашы Тимур, ол кёп жылланы Къабарты-Малкъарны Башчысыны Администрациясында ич политика жаны бла управленияны таматасыны экинчиси болуп ишлеп тургъанды, бюгюнлюкде пенсиядады, былай эсгереди: «Атам айтыучусуча, ала къум жерледе тохтагъан эдиле. Адамла,  жерни къазып, башын къамиш бла жабып, аллай юйледе жашап башлайдыла».

Кёчгюнчюлюкге дери Шамсудин орта школну 5-чи классын бошагъан эди, Къазахстанда уа окъууун андан ары бардырады. 1945 жылда Киров районну Винсовхозунда школ-интернатха жюрюп башлайды, алай аны бла бирге уа анга ишлерге да тюшеди. Ансыз юйюрге баш кечиндирирге онг боллукъ тюйюл эди.

Биринчиден, мюлкде учётчик болады, ызы бла уа, 16 жыл толгъандан сора, терек бахчачы бригадагъа башчылыкъ этеди. Анга уа 40 къыз киргендиле, ол санда артда аны юй бийчеси боллукъ Шамкъыз да. Ала илипинле къазгъандыла - хар бригада кюннге 5-6 кубометр жерни кетерирге борчлу эди.

Къыйын болгъанына да къарамай, жаш билим алыргъа, окъургъа итиннгенди. 1954 жылда Къазахстанны республикалы учкомбинатыны Чимкентде бёлюмюне киреди. Ол кезиуде эки сабийни атасы эди. Артда ол Ташкентни къырал университетини агроном факультетин бошагъанды.

1963 жылда Тетуу улуну Узбек ССР-ни Сыр-Дарья областында «Баяут-3» совхозгъа оноу этерге чакъырадыла. Ол не жаны бла да артха къалгъан, борчларын ахырда толтуралмагъан мюлкледен бирине саналгъанды. Отузбиржыллыкъ директорну башчылыгъында алчыланы санына чыгъады. Ол жыл (1964 жыл) Шамсудиннге биринчи къырал саугъа бериледи - Урунууну Къызыл Байрагъыны ордени.

- Атам айтыучусуча, ол ишлеп башлагъанлай, эл къабырлагъа элтген жолну тапландырып, аны тёгерегине таш хуна, ичине уа бир гитче межгит салдыргъанды, - деп эсгереди Тимур. - Ол а баш магъаналы жумушладан бири эди. Нек дегенде кюн бузулса, ёлюкню элтирге, асыраргъа да онг ахырда жокъ эди. Бу ишлери ючюн узбекли акъсакъалла анга уллу ыспас этгендиле. Алай межгит ючюн а атам районну таматаларына чакъырылгъанды...

Совхоз, Узбекистанны мюлклерини асламыча, мамукъ ёсдюрюу бла кюрешгенди. Сентябрьден октябрьге дери уа республикада жашагъанла барысы да, ала къайда ишлегенлерине да къарамай, бахчалагъа чыкъгъандыла. Тирликни жыйгъан а бек къыйын, адамны къарыуун алгъан ишледен бириди. Уруннганланы аяр мурат бла толусунлай механизацияланнган амалгъа кёчюп башлайдыла. Аны уа биринчилени арасында Тетуу улу таматалыкъ этген мюлкде тамамлайдыла. Алай бла школчуланы бла студентлени тирлик алгъан кезиуде окъууларындан бёлюрге кереклиси болмай къалады.

-Атамы мамукъну ёсдюрюу жаны бла сынауу, билими уллу болгъанды. Ол кезиуде бир-бир къуллукъчула планны болжалдан алгъа толтурургъа итиннгендиле. Алай мамукъ бир юлкюню юсюнде окъуна бирча жетмейди. Аны болжалдан алгъа жыйсанг а, бутакъларын сындырыргъа къоркъуу барды. Аны ючюн атам мамукъну кечирек алыргъа кюрешгенди. Аллай оноулары ючюн район башчыладан таякъ да тийгенди, - дейди Тимур.

Къауум замандан а бу амал кесини хайырлылыгъын кёргюзтеди. Алай бла Шамсудин районну, республиканы да башчыларындан махтау алады. Ол таматалыкъ этген совхоз а кёп жылланы алчыланы санында болгъанды.

Тетуу улу ишчилерини жашау халларына, аланы урунууну болумларын къураугъа энчи эс бургъанды. Ма бир-эки юлгю. Совхозда механизаторлагъа бирча кийимле берилгендиле. Ала аны тирликни байрамларында неда урлукъ салыу башланнганында кийиучю эдиле. Уллу жетишимле болдургъанланы саугъалауну да энчи тёрелери болгъанды. Агитмашинада, жарыкъ макъамланы сокъдура, жетишимли совхозчуну юйюне келип, аны ата-анасын, юйюрюн, къоншуларын да жыйып, саугъаны аланы аллында бергендиле.

 

Шамсудинни мюлкюнде уруннганланы къолайлыкълары башхаладан 2-3 кереге уллу болгъанды. Аны ючюн анга иш излеп келгенле кёп эдиле. Аны да ангыларчады: хакъ уллу жашау журтла салгъандыла, балаларын сабий садлагъа жюрютген ата-анала халкъ тёлемегендиле. Андан сора да, биринчи классха баргъан сабийге кийимле, окъууда керекли затланы сатып алыргъа ахчаны совхоз бёлгенди.

Школла ишлетип, шахарладан хореографиядан, музыкадан устазланы чакъыргъанды, республикада белгили театр труппала совхозчуланы алларында ойнарча амалла этгенди жангычы. «Шуёхлукъну поезди» да аны башламчылыгъы бла къуралады. Юч жюз алчы ишчи жыйылып, СССР-ни шахарларына экскурсиялагъа барыучу эдиле. Къоранчланы уа совхоз кесине алгъанды.

Битеу бу башламчылыкъла эсленмей къалмагъандыла. Тетууланы Шамсудин 1970 жылда «Жигер уруннганы ючюн Владимир Ленин туугъанлы -100 жыл» деген майдал къоллу болады. Бир жылдан а «Сыйлылыкъны Белгиси» орден бла саугъаланады. Къысха замандан анга «Узбек ССР-ни сыйлы агроному» деген ат аталады. Андан сора да, Ленинни ордени эки кере бериледи, ВДНХ-ны алтын, кюмюш, доммакъ майдаллары бла кёп кере саугъаланнганды.

1974 жылда Тетуу улу Узбек Республиканы Сыр-Дарья областыны Акалтын районуну райкомуну секретарына айырылады. Бу къуллукъда ол он жылны ишлегенди.

26 февральда 1981 жылда анга «Социалист Урунууну Жигити» деген ат аталады эмда Ленинни ордени бла алтын майдал бериледиле. Узбекистанны Компартиясыны Ара комитетини биринчи секретары Шараф Рашидов, Шамсудиннге быллай бийик даражалы саугъала берилгенин билгенден сора, аны анасы Баблинагъа Нальчикге сёлешип, быллай иш кёллю, жетишимли, жигерли, фахмулу жаш ёсдюргени ючюн ыразылыгъын айтхан эди.

-Биз Узбекистандан Нальчикге кёчебиз деп, хар жылдан да хазырланып, сакълап тургъанбыз,- деп эсгереди Тимур. - Алай атамы хар жангы къуллукъгъа салгъанлары бла жолгъа чыгъыуубуз арт болжалгъа тюше эди. «Манга быллай ышаныулукъ этилгенде, къалай кетип къалайым? Адамланы къалай алдайым. Келир жыл кёчербиз», - деучю эди ол.

Дагъыда республиканы оноучулары аны кетерине артыкъ бек ыразы болмагъандыла. Алай Узбекистанны хауасы, анама ахырда жарашмай, ол саулугъун тас этип башлайды. Алай бла атам, кесгин оноу этип, 1984 жылда бизни юйюр Нальчикге кёчеди. Мен Узбекистанда жашагъан жылларымы, нёгерлерими, къоншуларымы жюрек жылыулукъ бла эсгериучюме.

Къабарты-Малкъарда Тетууланы Шамсудинни эл мюлк продукция жаны бла баш къырал инспекторну къуллугъунда ишлерге чакъырадыла. Мында да ол билимин, сынауун аямай, алгъынча, бет жарыкълы урунады. Алай 1994 жылда, анга жаланда 62 жыл толгъанда, ол ауушады. «Атамы жашауу къыйын болгъанды. Гитчелигинде ёксюз къалып, юйюрню ауурлугъун кеси боюнуна алгъанды. Къырал оноучуланы алларында кесини тюзлюгюн кёп кере къорууларгъа тюшгенди. Мюлкюнде хайырланнган методикала ючюн таякъ тие да тургъанды, артда уа ала жашаугъа, производствогъа сингдирилгендиле.

Атам бизге, сабийлеге, сакъ, аны бла бирге уа къаты болгъанды. Хар заманда да тюзлюк жанлы болургъа юйретгенди: «Амалынг бар эсе, адамгъа билеклик эт! Сёз берген эсенг, анга кертичи бол! Болушургъа кючюнг-къарыуунг жетмей эсе да, аманлыкъ этмезге уа къолунгдан келликди», - ма аллай жорукълада юйретгенди.

Биз а юйюрде ючеуленбиз. Тамата къарындашым, жаннетли болсун, эртте ауушханды. Эгечим Зухура Ташкентни къырал университетини биология факультетин бошагъанды. Кичи къарындашым Муса-Руслан аскерчиди, шёндю отставкагъа чыкъгъанды, юстицияны подполковнигиди, ёкюлдю. Атам туудукъларын артыкъда бек сюйгенди, аланы не айтханларына да угъай демегенди», - дейди Тимур.

Ма алай болгъанды Тетууланы Шамсудинни жашауу эм урунуу жолу. Ол бу дуниядан кетгенли иги кесек заман озгъанды, болсада аны таныгъанла, билгенле, биргесине ишлегенле жашы Тимургъа къуруда сёлешгенлей, аны эсгергенлей турадыла.

Кёчгюнчюлюкню жылларында ма, Шамсудинча, иш кёллю, миллетин сюйген, анга кертичилигин тас этмеген жашланы бла къызланы хайырындан сакълаялгъанды малкъар халкъ кесини миллет энчилигин, келир кюнюн да, сыйын, намысын, даражасын да.

Поделиться: