Сёзчюле – кёзчюле уулары бла жашауну нек ууландырадыла?

Къулийланы Къайсын атлы къырал драма театрда Фёдор Достоевскийни «Дядюшкин сон» деген повестине кёре салыннган «Сюймеклик тюш» трагикомедияны премьерасы болгъанды. Инсценировканы жазгъан эм режиссёр-постановщик – Вадим Данцигер, анга болушхан – Байтуугъанланы Светлана, суратчы – Борис Шлямин, малкъар тилге кёчюрген – Мусукаланы Сакинат.

Нени юсюнденди спектакль? Хар адам кесин бир сейирлик суннганыны, башхалада уа минг гюняхны кёргенини юсюнден. Аны бла бирге хар персонаж тилчиди. Узун тилни къыйынлыгъы уа белгилиди: ол таякъ келе келип, тилчини башына тиеди. Спектакльде баш рольну – Марья Москалёваны – Мамайланы Фатима ойнайды. Ол кесини кир ниетин, сатхыч жанын акълар ючюн къуруда бир сылтауну къайтаргъанлай турады: мен – анама! Ол «мен – анама» деген мантрасын айта, къызы Зинаны (артистка Байтуугъанланы Светлана) сындырады, «сен жарлы устазны сюйюп, юйюбюзге бедиш келтиргенсе», - дейди. Излегени уа неди? Башы кетген бай къартха, Князьгъа (артист Гиляхланы Мурат) эрге берирге. Къызына: «Биз жарлыбыз, тыш къыраллагъа да баралмайбыз. Сен а битеу дунияны кёрлюксе. Князь ёлгенлей, бай, эркин, даражалы жаш тиширыу боллукъса, сора сюйгенинге эрге барлыкъса», - дейди. Жаш къызын айтырын – къайтырын билмеген къартха берирге хазыр болгъаны биринчи къызын сейирсиндирсе, ачыуландырса да, ол да артда бой салады.

Мамайланы Фатима сахнада битеу башха персонажланы тёгерегине буралгъанды, хар сёзю аланы байлагъан халыла болгъандыла. Малкъар театрны бек кючлю шарты – ансамбль бола билгени – бу оюнда ачыкъ кёрюннгенди. Мамайланы Фатима бетсиз, ичи чириген тиширыуну бек кючлю сыфатын къурагъанды, ол башхалагъа  минг кере къайтарады бетсизликлерини эм ичлери чиригенлерини юсюнден. Кесини шартларын – башхалагъа... таныяламысыз танышларыгъызны?

Бир такъыйкъагъа окъуна арсарлы болмайды Марья Москалёва, «терс болурмамы?» деген соруу жюрегин тарамайды. Жаланда бир ачыуу, къайгъысы барды: Князь къолдан ычхынып, ахча, байлыкъ, жамауатда даражалыкъ болмай къалырла, деп. Ол къызын сатаргъа кюрешеди. Къолундан келгенни аямайды. Айхай, саталмайды.

Мамайланы Фатиманы ролюнда манга бек кючлю аны шатык сёлеше билгени кёрюннгенди. Сёз сахнада чексиз магъаналыды. Персонажыны хар сёзюн  айта билиу усталыкъны шартларындан бириди. Бюгюнлюкде малкъар театрда тамата эм жаш тёлю сёзню кючюн бирча ачыкълай биледиле, аны бла бирча хайырланадыла  десек, ол ётюрюк боллукъду. Бир-бир айтымлада сёзлени араларында пауза магъаналыды, интонацияланы байлыкълары бла да хайырланыргъа керекди. Мамайланы Фатиманы интонациялары мени ийнандыргъан эдиле: ол къызын насыплы этерге сюеди! Алай ишни болуму уа башхады: ол къызын жояды. Биреу биреуню жашаууна сормай сугъулса, толусунлай оноу этсе – ол артыкълыкъды. Байтуугъанланы Светлана кеси кесине болушур амалы болмагъан, анасыны къапханына тюшген, азап чекген къызны ролюн ойнагъанды. Аны баш проблемасы: батыр, жигит болалмайды. Юйюнден кеталмайды. Анасыны этегине тюйрелип жашайды.  Не къычырса да, анасына къажау сюелалмайды. Байтуугъанланы Светлана адамны бек жууукъ адамлары къалай сындырыргъа, ууатыргъа боллукъларын кёргюзтгенди. Алай кюн сайын анасындан артыкълыкъ сынагъан къызны къычырып сёлеширге къарыуу боллукъму эди... огъесе ол къапханнга тюшгенни къычырыгъымыды – бу соруугъа жууап табалмагъанма.

Зинаны къыйналып жашагъанын кёрген, аны бла бирге жашлыгъын,ариулугъун багъалагъан Павел Мозгляков кюрешеди къызны къутхарыргъа, юйюр къураргъа чакъырады, алай Марья Москалёва къызын анга берирге сюймейди, бай Князь бир сейирлик башха жашаугъа чыгъарлыкъ сунады. Испания, Италия, курортла...гитче шахарчыкъны уа унутургъа! Мозгляковну ролюн Байдаланы Шахым ойнагъанды. Арсарсыз айтыргъа боллукъду: бу роль Шахым театргъа келгенли бери бек кючлю ролюду. Ол ойнамай эди, сахнада жашагъан эте эди. Белгилисича, керти театр а оюн бошалгъанда башланады.

Князьны ролюн Гиляхланы Мурат ойнагъанды. Биринчиден, жаш артист къарт адамны сыфатын къураялгъанды. Экинчиден,башы кетген, аны бла бирге тюрленнгенин ангылагъан бай къартчыкъны кёргюзтгенди. Князь ангылайды: анга эрге барыргъа сюйгенле барысы да аны ёлюмюн сакъларыкъдыла, ызындан къуугъанларыны сылтауу уа байлыгъыды. Князьгъа жан аурутхан жаланда бир адам чыкъмайды! Бир инсан да угъай! Битеу бу гитче шахарчыкъда жашагъанла бир бирлерин кёрюп болмайдыла, тилчиледиле. Сёзчюле - кёзчюле уулары бла жашауну нек ууландырадыла? Жууап баямды: ичлеринде болгъанны тёгедиле. Уулу акъыллары, кир ниетлери, сатхыч жюреклери. Бирини окъуна бир иги иш этерге акъылында окъуна жокъду! Аллай жашауда, сёзсюз, ичги кёп боллукъду. Аллай бир ичерге сюйген тиширыуну сыфатын - Софья Петровнаны - Танзиля Баймурадова къурагъанды. Зал къарслары бла бу сыфат ючюн артисткагъа ыразылыгъын билдиргенди.

Марья Москалёваны юйде жумушчусу Настасьяны ролюн Сузайланы Мариям къурагъанды, аны хар атламы, къарамы магъаналы эм тюз эдиле. Театр математикады. Театр хореографияды, хар атлам чертёждачады.

Алтууланы Халимат да Наталья Дмитриевнаны эсде къалырча ойнагъанды. Кийиминден башлап мимикасына дери! Танзиля Баймурадова, Алтууланы Халимат, Байрамукъланы Милена гротеск сыфатла кёргюзтгендиле, жашау фарс болса, адамла да кеслерине сыйынмай башлайдыла.

Битеу да спектакльде бир жарыкъ ыз барды: Князь жаш заманында сюйген къызын эсгереди: виконтесса Дуняшаны. Виконтессаны сыфатын Жангуразланы Джамиля къурагъанды. Оюнну ахырында виконтесса келип, бу дунияны хыйлаларындан арыгъан Князьны къолундан тутуп, алып кетеди. Былайда режиссёр барыбызгъа да жол бир болгъанын кёргюзтеди: жашаудан арып - талып, кетген чагъыбызда, ким билсин, келе болур сюйген адамыбыз керти дуниягъа элтирге...

Оюнда Айыу да бар эди – аны Мисирланы Жамал ойнагъанды.

«Сюймеклик тюш» кёргюзтгенди: театрда фахмулу жаш артистле бардыла. Ала спектакльде бир ансамбль бола биледиле. Театр - оркестр! Къулийланы Къайсын атлы малкъар театр токъсанынчы сезонун быллай спектакль бла ачханы, битеудуния классиканы миллет сахнада салалгъаны бек уллу жетишимди. Чингиз Айтматов, Максим Горький, Фёдор Достоевский - бу эм башха классиклени жигитлерин ана тилибизде малкъар театрны сахнасында кёребиз. Ким билсин, жууукъ жыллада белгили малкъар жазыучула да кесибизни халкъыбызны тарыхыны, белгили адамларыны юслеринден сейирлик пьесала жазып,аланы жигитлерин да кёрюрбюз. Абайланы Ханифа, Абайланы Мисост, Абайланы Султанбек, Мечиланы Кязим, Къулийланы Къайсын, Энейланы Тимур, Байсолтанланы Алим... бу тизме, шукур, узунду, аланы юслеринден, неда Саутуну къыйынлыгъыны, кёчгюнчюлюкню, мамыр жашауубузда бюгюннгю болумланы юслеринден жазылырла пьесала, романла. Салынырла спектакльле. Алай болур ючюн, биз барыбыз да театргъа барыргъа керекбиз.

Байсыланы Марзият.
Поделиться: