«Илму – ол кеси бир сейир дунияды»

Россей Федерацияны илмусуну эмда бийик технологияларыны сыйлы къуллукъчусу, Къабарты-Малкъарны бла Къарачай-Черкесни илмуларыны сыйлы ишчиси, филология илмуланы доктору, профессор Улакъланы Зейтунну жашы Махтини къыралдан тышында окъуна иги биледиле. Ол эки жюзден аслам монографияны авторуду. Илмуну айнытыугъа къошхан юлюшю, бийик усталыкъ хунери ючюн а ол КъМР-ни Сыйлы грамотасы, РАН-ны сыйлы грамотасы эмда аслам аллай даражалы грамотала бла саугъаланнганды. Алай эсе да, анга эм уллу саугъа ызындан баргъан жаш тёлюдю – аспирантлары эмда аны башчылыгъында илмуланы кандидаты даражагъа ишлерин къоруулагъанла.

КъМКъУ-ну орус-малкъар бёлюмюн бошагъанлы бери да Гуманитар тинтиуле бардыргъан институтда ишлеп башлап, къарачай-малкъар тилни айнытыугъа, сакълаугъа да 50 жылдан асламны юлюш къошуп келеди. Кёп заманны РАН-ны бизни республикада илму арасыны таматасыны илму жаны бла орунбасары болуп тургъанды. Бюгюнлюкде бу араны генеральный директоруну кенгешчисиди, андан сора да, КъМР-ни Жамауат палатасыны илму эмда билим бериу жаны бла комиссиясыны келечисиди.

Быйыл хурметли алимибиз 75-жыллыкъ юбилейин белгилейди. Аны бла байламлы биз да, бийик усталыкъ даражасы, адамлыкъ ышанлары да айырмалы болгъан алимибизни алгъышлай, мындан ары да анга саулукъ-эсенлик, жетишимле тилейбиз. Анга тюбеп, илмугъа жолуну, кёз къарамыны эмда башха затланы юслеринден ушакъ этгенбиз.

- Махти Зейтунович, халкъыбызны эслилери адамны хар неге да тюшюндюрюу сабийликден, гитчелей окъуна башланнганын белгилеп келгендиле. Аны бла бирге уа адамны ана тилинден биринчи дерси да юйюрде берилгенин чертгендиле. Сизни уа ол дерсигиз къаллай болгъанды деп айталлыкъсыз?

- Уллу юйюрде ёсгенме, алты сабий болгъанбыз, тёрт эгеч бла эки къарындаш. Эгечлеримден, жарсыугъа, энди экиси къалгъандыла. Арабызда бир бирге хурмет, сюймеклик, шуёхлукъ да кючлюдю. Атабыз жангыз болгъаны ючюн аммабыз Жантууланы Батта анга сабийле кёп туусунла деп тилек этип туруучу эди да, ол къабыл болгъанды.

Биз Кёнделенде жашагъанбыз. Алай эсе да, тукъумубуз Малкъар ауузданды – Ышкантыдан. Тукъум тамата Улакъны уа Оразай деп туудугъу болгъанды. Ол, Меккагъа барып, хажилик къылгъан кезиуюнде бир тюрклюню юйюнде къалгъаныны юсюнден хапар жюрюйдю.

Оразай къонакъбайына ары жыл сайын да келип турургъа мураты барлыгъын билдирген эди. Ол заманда тюрклю анга къаллай бир ырысхы жойгъанын, туугъан жеринде халкъ къалай жашагъанын толусунлай соруп, аны хапарына тынгылайды. «Андан эсе, сен ол саулай къоратып турлугъунгу журтунгда адамлагъа болушлукъгъа жарат, окъуугъа-билимге юйрет, къара таныргъа тюшюндюр», - дейди. Алай бла андан бери бизни тукъумда «Оразай хажини осуяты» деген ангылам жюрюйдю. Нек дегенде ол тюрклюню акъылын, ниетин тюз ангылагъан эди.

Атабыз элге кёп къыйыны кирген адамды. Гитчелей Къуранны да тауусханды. Урушха дери районда комсомол организацияны секретары, Лашкутаны мектебинде директор болуп да тургъанды. Атам жашауда, школда да мени устазым эди. Ол ана тилибизни, кёлден чыгъармачылыкъны уста билгенди. Белгилесек, аны юч китабы да басмаланнганды, ол санда жомакъла да бардыла.

Сабийлигимде чалгъыгъа барсакъ да, анда кечеле бла сейир таурухла, жомакъла айтханлай турур эди. Жашауумда аллай кезиулерим къара ишге, тилибизни шатыклыгъына тюшюнюу жаны бла, айхай да, чыныкъдыргъандыла. Алай бла ана тилими сюйдюрген биринчи устазым атам болгъанды. Аммабыз да бешик жырланы бир да ариу айтханды. Аланы уа кёбюсюн кёлюнден билгенди. Сабий булжутууланы да алай. Анабыз Зокаланы Радимхан да устаз болгъанды, ол башланнган класслада дерсле бергенди. Аны себепли мектепни бошагъан кезиуюмде атам: «Нени бек иги биле эсенг да, ол жол бла бар», - деп юйретгенди. Мен ёз тилими бла кёлден чыгъармачылыкъны сайларыгъыма ол аз да ишекли тюйюл эди.

- Ийне бла кёр къазгъан кибик деп, окъууну юсюнден халкъда бошдан айтылмайды. Илмуну жолуна сиз а къалай бла тохташхансыз?

- Бу сёз болмагъанча терен ачыкълайды илму бла кюрешни къалайлыгъын. Ким биледи, диплом ишими къоруулагъан кезиуде ГЭК-ни таматасы болуп Москвадан Битеулю тил билим институтдан алим Амин Шагиров келмесе, къадарым къалай болур эди.

Ол этимология (сёзню къурамы) жаны бла къалай ишлегеними жаратып, бирсилеге да оюмун билдирип, «беш» салдырады. Артда, сынаудан сора, мени бла сёлешип: «Аспирантурагъа кел, сенде илму бла кюреширге жарагъан ышанланы эслегенме», - дейди. Гуманитар тинтиуле бардыргъан институтда бир жыл ишлеп, ары окъургъа алай кетген эдим. Кёз къоркъакъ да, къол батыр, дейдиле. Бу жолну сайлагъаныма бир кюн да тюнгюлмегенме.

- Кёп жылланы РАН-ны бизни республикада илму арасыны директоруну орунбасары болуп тургъансыз. Ол кезиу не бла магъаналы болгъанды ишигизде?

- Институтда ишлеген кезиуюмде алыкъа илму ара жокъ эди регионда. Бу махкеме Правительствогъа къарай эди, аны себепли мында басмаланнган китапланы даражалары академиялылагъа саналмагъандыла. Илму жаны бла къарагъанда уа, аны уллу магъанасы болады.

1993 жылда Пётр Иванов илму араны къурайма дегенинде, аны ол ниетине мен да къошулуп, тюзге санайма. Артда мында ишлерге да ол чакъыргъан эди. Китапланы даражаларыны юсюнден айтханбыз, энди аланы бирси алимле да хайырланырча онг чыкъгъанды.

- Тюрк филология бла байламлы бир ненча изданияны редколлегия къауумларыны келечиси болгъаныгъызны да билебиз.

- «Тюркология» – Туркестанда, «Тюркский Мир» – Дагъыстанда къумукълулада чыгъадыла. «Известия КБНЦ РАН» журналыбыз да ВАК-ны тизмесине киреди. Алада ишлегеним алимлик жаны бла даражамы ёсдюргенди. Аланы себепликлери бла битеу дунияда эм игилени, билимлилени оюмлары бла да шагъырей болама.

- Айхай да, илму – ол кеси бир сейир дунияды. Алай эсе да, аны бла терен кюрешген адам аслам сейир затха, шартха тюбейди. Сизде уа ол неди дерге боллукъсуз?

- Бир жол халкъла аралы илму конференцияда Къытайдан келген алим аланы эрттегили тиллерини юсюнден хапар айтхан эди. Ол анда айны белгилеген сёз табылмагъанын билдирген эди. Не сейир, бусагъатдагъы жюрютюлген тиллеринде уа аллай сёзлери барды. Быллай тенглешдириуле къайсы алимге да сейир болмай къаллыкъ тюйюлдюле. Мен бек сюйюп тынгылагъан эдим ол кюн къытайлыгъа.

Дагъыда бир кере белгили жырчыбыз Отарланы Омар бизге институтха келеди да, анга Ачей улу Ачемезни жырында халат жиберилип къалып, ол алайлай жырланнганын айтама. «Чуба», «Кюбе» деген сёзлени магъаналарын да ангылатама. Билемисиз, ол радиогъа жырны жангыдан хор бла бирге жаздыртхан эди.

- Кёлден чыгъармачылыкъны жыйыу бла байламлы да тыш къыраллада илму экспедициялада бола тургъансыз. Аладан эсигизде къалгъанны да айтсагъыз эди?

- Тюркде, Сирияда да болгъанма. Алада эл, тийре халда жашагъан къарачайлыланы бла малкъарлыланы тиллеринден, этнографияларындан материалла жыйып, илму ишле жазгъанма. Анда тойну къалай бардыргъанларын да алдыртып келген эдик. Мында уа сейир этгенибиз бизни тилибизде тюрленнген неда тас болгъан сёзлени сакъланнганларыды.

- Бюгюннгю алим къаллай болургъа керекди деп сунасыз?

- Бу соруу хар заманда да бийлейди эсими. Не ючюн десегиз, жамауат алимлени бир къарангылагъа, ойнай-кюле билмегенлеге санагъанды. Ол алай болмаз ючюн а, халкъ ичинде кесинги жюрюте билгенинг бла бирге, миллет адет-тёрелени, ана тилинги сакълагъанынгы, ич дуниянгы байлыгъын да ачыкъларгъа керексе. Сёз ючюн, керек жерде алгъыш айта, жауурун къалакъгъа къарай, къой башны юлешген дегенча затланы эте билирге тийишлиди. Башхача айтханда уа, сен алим эсенг, бирсилеге, бютюнда жаш тёлюге, ахшы юлгю кёргюзтюрге, не жаны бла да бюгюннгю жашаугъа да келиширге керексе. Илму жумушум бла кюрешген кибик этсем жетеди деп, дунияда бола тургъандан бир жанында къалсанг, ол эм алгъа кесинге да къыйынды.

- Энди бюгюнлюкде жашау, иш сынамыгъыз да болгъан къадарда, ыразымысыз сайлауугъузгъа?

- Айтханымча, бир кюнню да тюнгюлмегенме, тутхан ишим иги баргъанына ыразыма. Билемисиз, илму ишни жазгъан – ол бирди, аны басмалатып чыгъаргъан а – башхады. Бу жаны бла да себеплик эталгъаныма кёлюм кётюрюледи. Мектеплеге деп авторланы къаууму: Жаппуланы Алий, Отарланы Исмайыл, Жолабланы Юзейир, мен сёзлюк жарашдыргъан эдик да, ол юч кере къайтарылып чыкъгъанды басмадан. Быллай шартла уа этген ишинги къыйматын бютюн ачыкълайдыла.

- Къайсы ишде да адамны усталыкъ даражасыны бийиклигин аны ызындан баргъанла ачыкълайдыла. Бюгюнлюкде уа бармыдыла сиз юйретген жаш алимле?

- Мени башчылыгъымда илмуланы кандидаты даражагъа ишин онбир адам къоруулагъанды, беш-алты аспирантым да бардыла. Кесигиз билгенликден, алгъын дин бла байламлы темалагъа артыкъ эс бурулмагъанды, эркинлик болмагъанды. Алай эсе да, бу жаны бла тилибизни сёз байлыгъыны юсюнден сагъышларым а болгъанлай тургъандыла. Аны тинтирге, къараргъа да сюйгенме. Энди бюгюнлюкде бу тема бла байламлы ишин аспирантым Къабардокъланы Лейля жазып бошагъанды, жууукъ заманда къоруулаугъа чыгъарыкъды.

Биз жаш адамлагъа сейир болгъан затланы да излегенлей, ала заманны сурамына да келиширлерине эс бургъанлай, ол халда ишлейбиз. Нек дегенде жаш адам ата-бабаларындан эсе, жашагъан кезиуюне бегирек ушайды, дегендиле буруннгулуларыбыз.

- Ишигизден тышында уа нени жаратасыз?

- Тауланы, тенгизлени да сюеме. Спорт бла кюреширге да угъай демейме, жаяу кёп жюрюйме. Теннис бла бильярд а сюйген оюнларымдыла.

Жангы газетлени, китапланы окъуп бошагъынчы, тёзюмюм болмаучуду. Жашауумда баш жоругъум – ёз тилими даражасын кётюрюрге, ётюрюк айтмазгъа, шуёхлукъгъа кертичилей къалыргъа. Тенглерими ышанмакълыкъларын багъалагъан а неден да сыйлыды манга.

Къайсы бирибиз да эм алгъа жууукъ адамларыбыздан табабыз таянчакълыкъны. Бюгюнлюкде сау-саламат къарындаш-эгечлерим барлыкъларына да шукур этеме. Ёз юйюрюмде, барыгъыз да сыйлы болугъуз, юй бийчем Созайланы Люда бла бир къыз ёсдюргенбиз. Лейла врач-эндокринологду. Бюгюнлюкде усталыгъында эм билимлиледен бирине саналады.

Туудукъла уа экидиле. Мухаммат ючюнчю классха жюрюйдю. Ол тауча назмуланы бек сюеди, аланы ингирден эрттеннге дери окъуп турса да, угъай дерик тюйюлдю. Ана тилден жаланда «бешле» алады, ол шарт а къууандырмай къоймайды. Медина уа алыкъа садикдеди, мектепге быйыл барып башларыкъды. Экиси да окъуп, билим алып, халкъгъа жарагъанла болурла деп ышанабыз.