Ол жакъгъан от энтта жанып турады

Бюгюн да хар айтхан сёзю, нарт сёзча, нарт айтыуча, жашауда жол нёгерибиз болгъан Кязим хажи озгъан ёмюрню бек сейирлик, билимли да, акъылман да адамларындан бири эди. Билген Аллахды, миллетге Кязимча адамны къошуп, аллай насыпны къадар кёп халкълагъа бере болмаз.

Кюн, ай, жулдузла жолун жарытхан Кязим биринчи атламларын Холам-Бызынгы ауушну бийик эллерини биринде этгенди. Жолла аны къаллай узакълагъа элтириклери алыкъа тасха эди. ХIХ ёмюрню арасында аны ким, къайдан биллик эди? Башхаладан энчилиги – жашчыкъ акъсакъ туугъан эди.

Кязимни устазлары кёп болгъанды – ол кимден да жангы затха юйренирге хазыр эди, баям. Атасы аны темирчиликге юйретгенди, Шыкъыгъа Къумукъдан келген эфенди уа – элиблеге эм дуния культураны чирчиклерине. Муслийман таурухланы да  биринчи Кязим андан эшитген эди. Ол кёп билген адам жашчыкъгъа, аз болса да, географиядан, астрономиядан да билим бергенди. Артда уа Кязимни устазы Каирде окъуп келген Бёзюланы Чепеллеу болгъанды. Ол аны хакимликге юйретгенди, жашауну юсюнден башха китапла бла да шагъырей этгенди. Алай  бла таныгъанды Кязим шаркъ шайырлары Навоини, Фирдоусини, хаким эм философ Авиценаны, ал-Фарабини, башха дуния закийликлери болгъан акъылманланы дунияларын. Устазы Бёзюланы Чепеллеу къазакъланы къолундан дуниядан кетгенде, аны жиляуун сау жамауат бла бирге Кязим да этгенди. Анга атап «Чёпеллеу эфенди» деген назмусун да жазгъанды.

Хаж къылыргъа Кязим эки кере баргъанды. Айтханларына кёре, ХХ ёмюрню аллында. Ол заманлада шаркъ дастанлары бла шагъырей болуп, Кязим назмучулукъ усталыгъын бютюнда ёсдюргенди. Ол биринчи назмуларын, поэмаларын малкъар тилде арап элибле бла жазгъанды.

Кязим элли адам эди, жер къыдырса да, кёп затха шагъат болса да, миллетине, халкъына, Ата журтуна сюймеклик аны жюрегинден кетмегенди. Адамны ич дуниясын алай ангылагъан, аллай бийик жандауурлугъу болгъан поэт хар назмусунда, дастанында адамлыкъны ахшы юлгюлерин махтайды, таукел этеди. Сёзю бла, иши бла да адамгъа жюрек ырахатлыкъ бериу аны баш борчу эди. Кязимни «Ийман-ислам» поэмасы (биринчи кере 1909 жылда Дагъыстанда Буйнакск шахарда чыкъгъанды), зикирлери, башха дин назмулары да,  нюр жарыкъларын ёмюр озгъанда да бизни рухийибизни жарытып турадыла.

Акъылман поэтни биринчи назмулары («Къар жауады», «Апсаты»…) 1886 жыл бла белгиленедиле. «Апсаты» эрттеги халкъ жырны сюжетинде жазылгъанды.

Поэт кеси заманыны ауазыды. Кязимни да тынчайтмагъандыла тарых жоллада тюбеген гитче, уллу терсликле. «Сагъыш» деген назму аны юсюнденди. Эртте заманлада бий да, жарлы къарт да бирге олтургъанларын, бир тейриге табыннганларын, бирге ойнап, бирге кюлгенлерин, эл сюйгенни бий да сюйгенин айтады ол.

Жашау болумланы тюрлене барыулары, ол затха халкъ кёпге чыдап турмазы кёрюнеди бу назмуда.

Кязим хажи бла биржыллыкъ Коста Хетагуров (1959–1906)  дюгер поэт, жарыкъландырыучу, скульптор тамам ол заманлада былай айтады:

Цепью железной нам тело сковали,

Мертвым покоя в земле не дают.

Край наш поруган, и горы отняли,

Всех нас позорят и розгами бьют.

Къабартылы назмучу Бекмурза  Пачев (1854–1936) а былай жазады:

Как он нам ненавистен

Старый мир кровожадный!

Наши сабли мы точим

Для борьбы беспощадной!

Кязим халкъына излеген ырахат жашау – насып, ажайып тюшча, узакъ эди. Ол аны, насыпны,  узакъ Меккада, Стамбулда, Багдадда да тапмады. Жарлы къайда да жарлыча жашагъанын а шарт кёрдю:

Алда келлик ынкъылап  тюрлениулени сезе эдиле, излей эдиле бир заманны поэтлери. Ала да кеслерин сакълатмадыла. Болсада Кязим аллындан окъуна революцияны  байракъчысы эди дерге жарамаз. Ол, аны жакълап башлардан алгъа, кёп сагъыш этгенди, жангы жашау къайры элтгенин тюз ангыларгъа кюрешгенди.  Айхай да, Кязим хажини ол затха жетишир акъылы, фахмусу, таукеллиги, игиликге ийнаныуу да бар эди.

Кязимни айтханы тюзлюкге къуллукъ эте эди. Алай болмаса, назмучуну халкъ ичинде намысы жюрюмези хакъды. Къыйынлыгъы болгъан, сакъламай тургъанлай ёлюм палахы  жетген неда бир башха къайгъысы тынчлыкъсыз этген ненча адам келе болур эди Кязимге, бушууун айтып, аны сабырлыкъ берген сёзюне тынгыларгъа?! (Болгъандыла аллай къартла бизде да!) Кязим аланы бириндеден да аямагъанды сёз, къол усталыгъын, жан жарыкълыгъын. Сёз ючюн, «Жарлы Абидат» (суугъа кетген къыз), «Къызны тарыгъыуу»,  «Огъары Чегемде Акъболатланы Жакону юйюрюн ырхы басханда этилген жыр», «Солтан-Хамитни жыры», «Жашыма» деген эм башха кюйле  адамгъа эс тапдыргъан жапсарыу сёзледиле. Иги сёзню юсюнден Кязим эсде къалгъан, магъаналы, насийхат назму этгенди.

Дин жанын алып айтханда, Кязим ол темагъа кимден да кёп жазгъанды. «Акъ къочхар» деген назму Ибрагим файгъамбарны, аны жашы Исмайылны, къурман къойну юслеринден Къуран таурухну мурдорунда айтылады. «Тиширыу», «Ахырзаман дуния», «Кёкге учхан» деген назмула да алай – хадиследе болгъан таурухла. Болсада Кязимни Аллахха соруулары да бар эди.

Кязимни шаркъ къыраллада болгъаны, Каирде Аль-Азхар университетде билим алгъаны, кёп жерлени культуралары, адабиятлары бла шагъырейлиги  аны чыгъармачылыкъ ишинде ыз къойгъанды. Поэтни сюймеклик лирикасы ариу сюймекликни, таза ниетни, ариу рухийни юлгюсюдю.  Кязим хажини арап, тюрк, персид тилледен кёчюрюлген «Тахир бла Зухра», «Бузжигит» деген поэмаларын бизни къарт ынналарыбыз кёлден билгендиле. «Тау башында тау болмаз…» деген назмусу уа эрттеден бери да халкъ чыгъармачылыкъдан алыннганча айтылады.

Сюймекликни ажайыплыгъы сейирди! Къоншуда жашагъан сюйген къызына поэтни жолу алай узакъды – Чегемден Багдадха баргъан тенгли бир кёрюнеди!

Юйюнгю эшиги манга

Ачылырыкъ болмаз алай –

Гюнахлылагъа жаннетни

Эшиги ачылмагъанлай, – деп жарсыйды ол.

Закий поэтни «Аллах бизге сюймеклик жазды» деген назмусу уа бюгюнледе жыр болуп айтылады:

Аллах бизге сюймеклик жазды,

Адамла сыйыралла аны.

Кёкдеги Аллахдан кючлюмюдю

Жердеги адамны айтханы?

Аллах бизге насып буюрду,

Адамла унамайла аны.

Биз алай тилейбиз, табынып, –

Нек болмайды Аллахны айтханы?

Сюйгенинге айтхан саламынг да – артыкъ жылы, аны эсгергенинг да – артыкъ татлы, атын сагъынсанг да, – сурача, сыйдамланып.

Кязим хажини философия магъаналы назмулары да асламдыла: «Къар кюн арбазыбызгъа къоннган чыпчыкъгъа», «Дуния деген алай къыйын тик жолду...»,  «Къартлыкъ бла ушагъым», «Суу бойнунда жангыз талчыкъгъа айтылгъан назму» д.а.к.

Миллетине, халкъына сюймеклик, аны хар бир адамына, къанатлысына, терегине да къайгъырыу жашайды Кязимни назмуларында. Сюргюнлюкде, малкъар жамауатны сынау кюнлери келгенде, закий назмучу «Таукел этейик биз бюгюн», «Осуят», «Жарлы халкъым» деген эм башха назмуларын жазгъанды. Къартлыгъында киши жерине тюшген Кязим, билгичлиги болур эди ансы, алгъадан да айтыучу эди узакълада ёллюгюн дейдиле. Болсада малкъар халкъы да, закий поэтине, акъылманына ыразылыгъын, бош сёзледе айтып къоймай, аны къабырын бери, Ата журтуна, кёчюргени бла кёргюзтгенди. 

Кязим жакъгъан от энтта жанып турады Ол от жагъада кёпле жылынып келедиле. Узакъ тау элде жаратылып, уллу дунияны закийлерине тенг болгъан Кязим хажи айтхан сёзлени нюр жарыкълары, рухий тазалыкълары окъуучуланы жюреклерине салгъан жылыу тин сыйлылыкъны белгисиди.