Белгили жолоучула Холам-Бызынгы тарында

1883 жылда июньда Къабартыны бла Беш да Малкъар жамауатны жашау халын билирге деп, бери белгили тарыхчы, юрист, социолог, Петербургда Илму академияны академиги Максим Ковалевский бла фольклорчу, этнограф, тилле бла кюрешген алим, археолог Всеволод Миллер келген эдиле. Ала Холамда мында айтылгъан затланы кёргендиле.

Экиси да, Нальчикде болжалгъа юч ат, жол нёгер да алып, сагъат 10 бола тау татарлылагъа барындан да жууукъ Холам жамауатха тебирегендиле. Нальчик сууну жагъасы бла къыбыла жанына баргъандыла ала бир ненча сагъатны ичинде тау этекледе чынар, юрге, къарагъач, чертлеуюк ёсген къалын агъачны ичи бла, суудан ары-бери ёте. Жаяу жолда айыу ызла кёргендиле, артда уа гитче мамурашчыкъ жолларын кесип ётгенди.

Тик жерледе атланы аякълары уча, жаяу барыргъа да тюше, тереклени энишге ийилген бутакълары тюз бетинге урмазча, атда болсала, ийиле, батмакъ жерлени тёгерек айлана, Холамгъа кече тюшгюнчю жетербиз деген оюм оюлуп, кече Къара сууну жагъасында къалгъандыла.

Алай жазадыла ала: «Табийгъат кеси чакъыра эди солургъа: аллыбызда аулакъ, амфитеатргъа ушап, тёгерегин таула ала эдиле. Ма ол аулакъ бла барады Къара суу. Аны жагъасында гитче тирменчик барды, жауун жауса, бугъаргъа жарарыкъды. Тогъуз сагъат келген атлыла, асыры арыгъандан, Холамгъа жетерге артыкъ бек да ашыкъмай эдик, бютюнда биз тохтагъан жерден ары кётюлюрге къыйын тик башлана эди.

Тирмен къатында тохтап, европалы консерваладан тойдукъ да, къарангы тюшгенлей, ол а таулада терк болады, болжаллы къошчукъ этип тынчайдыкъ. Сууну тауушу бизни юйренмеген къулакъларыбызгъа жауунча эшитилип, уяннганыбыз, жауунму жаууп къалды деп, къоркъуп къарагъанбыз тышына.

Тангда уянсакъ, бизге жол нёгерибиз жокъ. Бир сагъат бла жарым тенгли ётюп, ол беш ала чабакъ тутуп къайтды. Сора биз да аш хазырлар къайгъыгъа кирдик. Арсарсыз айтыргъа керекди бизни Къара суу жагъасында сыйлауубузгъа европалы аш-суучула да сукъланырыкъ эдиле…»

Къара суудан ётюп, ала ёзеннге чыкъгъандыла. Эки жаны да – уллу къаяла, жартыларын агъач алып; тюз алларында Казбекден да бийик Дых тауну акъ башы бла Боштан тау къарай. Жолда аланы эшекле бла отун этип келген холамлыла жетгендиле. Аладан бири айран бла сыйлагъанды къонакъланы. Жолоучула гыбытдан ичгендиле айранны. Ол заманлада айранны дарманлыгъыны юсюнден къаты хапар жюрюй эди да, алайда бир дорбунда солугъандыла, суусапларын да къандыргъандыла. Ол шартны юсюнден жаза, авторла: «Алайда биз тау къонакъбайлыкъгъа биринчи кере тюбедик. Ол айранны (кефир деп жазадыла) биз кесибиз тилегенбиз, сатып алабыз деп. Алай а аны бизге берген таулу алыргъа унамагъанды ахчаны, бизге эл бла бир алгъыш этип, алай кетгенди жолуна», - деп сейир этедиле.

Бир ненча сагъатдан ала биринчи таулу элге – Холамгъа жетгендиле. Ала эки жанында да таш буруула бла чекленнген бахчала болгъан бир тар, ташлы жолчукъ бла баргъанларын, алагъа илипинчикле тартылгъанларын айтадыла. Жерни багъалыгъын да чертедиле: «Осетияда бир ёгюз сюелген жер аны багъасын тутады. Мында уа ол бютюнда багъады, 2 000 сомгъа сатылгъанлары барды».

Холамны тюз ортасында къала ызлары болгъан тау сюелгенин, аны ким ишлегени белгисиз болгъанын, таулу юйле - тар арбазны тёгерегинде ташдан цементсиз ишленнген алаша мекямчыкъла, узакъдан къарасанг, таш хуралагъа ушагъанларын, башларына топуракъ къуюлгъанын, анда ханс ёсгенин, юй алда жапмала болгъанларын да айтадыла ала.

Аны бли бирге, ала эслегеннге кёре, энчи къонакъ юйлери да болгъанды холамлыланы. Аны ичин а былай суратлайдыла ала: «Алаша эшикчикден кирсенг, топуракъ полда къабыргъа жанында кенг къанга ундурукъ, отоуну бирси къабыргъасына жууукъ жерде от жагъа, аны башында уа кенг быргъы. Къабыргъалада зат салыргъа тапкала, къарыусуз жарыкъ ийген мияласыз гитче терезечик. Отоуну узунлугъу 6-7 метр».

Жолоучула Холамны старшинасы таубий Шакъманланы Жарахматны юйюнде тохтагъандыла. Ала къонакъ юйге киргенлей, саламлашыргъа келгендиле эллиле. Ала анда эки тюрлю бет къурам кёргенлерин жазадыла: «Бири - монголлагъа ушагъан, аладан сыйдамлыракъ, бери чыкъгъан жаякъ сюеклери бла, къысыгъыракъ кёзлюле, тюксюз сакъаллыла; экинчилери – арийлилеча, тюз ишленнген, кавказ бурунлу, къалын сакъаллы, къаракёз неда кёккёз, акъыллы къарамлары бла.

Таулула терк къымылдагъанларын, узун, субай болгъанларын, ариу сёлешгенлерин, къартланы, къонакъланы къатларында жаш адамла сёзге къатышмагъанларын да белгилейдиле ала. Аны бла бирге ала Шакъман улу орусча аламат сёлешгенин, къонакъла не айланнганларын, жолланы юслеринден да, дунияда не бола тургъанындан да хапар соргъанын айтадыла ала. Артда уа орус самовардан чай, ызы бла айран ичгенлерин, тёгерекге къарап къайтхандан сора уа, къонакъланы сыйларына къара къой сойгъанларын да жазадыла.

Таз, къумгъан да келтирип, къол жуудургъандан сора, биринчи къозу иегиледен этилген шишлик келтиргендиле тёгерек ючаякъ тепсиде. Къонакъла аны, таулулача, къоллары бла ашагъандыла. Жол нёгерлери, башха элчиле да энчи аш къангада олтургъандыла. Жангыдан къол жуудургъандан сора, алагъа жангы ючаякъда тылпыу эте тургъан къой къурманлыкъ келтиргендиле ортасында тузлугъу бла. Ызы бла ючюнчю ашны бергендиле – сют бла къатышдырылгъан къой шорпа.

Кече Шакъманлары аланы башха юйге элтгенлерин да сагъынадыла жолоучула. Анда отоуну былай суратлайдыла «Таза къанга поллары, жумушакъ жатхан жери, эки шинтиги, кёп болмай орус агъач устала этген миялалы терезеси».

Ала жатаргъа хазырлана тургъанлай, Орусбийланы Сафар-Алий келгенди. Ала эки кюннге келген жолну ол бир кюннге келгенин да белгилейдиле жолоучу къонакъла.

Эрттенликде аланы бишлакъ хычин бла сыйлагъандыла. Ала белгилегеннге кёре, хар тюш азыкъда къой эт болгъанды.

Эски къабырла болгъан жерде уа ала, 70-80 сантиметр теренликде темир бичакъ сап, бир ненча доммакъ тюйме, сора монголлулагъа ушамагъан баш сюек да тапханларын жазадыла.