Къабарты-Малкъарны къыраллыгъыны ал кезиую

Беш жыл тарыхха бек аз заманды. Алай 1921-1926 жылланы кезиую уа жамауатны жашауунда терен тюрлениулери бла бизни республикагъа кёп жаны бла магъаналы болгъандыла. Регион къарангылыкъдан жарыкъландырыугъа, эл мюлкде сабан агъачдан механизациягъа уллу атлам этгенди. Тиширыула жамауат жумушлагъа къатышып башлагъандыла, жер-жерледе уа медицина учрежденияла ачылгъандыла.

Тёрт тилде чыкъгъан «Къарахалкъ» газетни бетлеринде ол заманла бла байламлы кёп шарт жазылып сакъланнганды: автономияны биринчи атламлары, жетишимлери, урунууда алчылары, чурумла эмда къыйынлыкъла. Бу статьяда да ол жылланы юсюнден айтылады, аны КъМР-ни архив службасы жарашдыргъан материалны да хайырланып хазырлагъанбыз.

Жангы кадрланы гюрбежиси

Ленинчи окъутуу шахарчыкъ эки жылдан аз аслам заман ишлегенди. Алай ол кадрланы керти да гюрбежиси кибик болгъанды: анда жетмишден артыкъ совет эмда партия къуллукъчуну, отузгъа жууукъ кооператорну, сора агрономланы болушлукъчуларын эмда тракторланы жюрюте билгенлени хазырлагъандыла. Ызы бла ала бары да, эллерине къайтып, ишлеп башлагъандыла. Ленинчи шахарчыкъ а энтта да аллай жангыларын хазырлап тургъанды.

Тиширыулагъа жол берирге

Къыралда, жамауатда бола баргъан тюрлениулени тиширыула да сезгендиле. Ала, энди юйде олтуруп турмай, жангы турмуш къураугъа тири къатышып башлагъандыла. Областьда тиширыулагъа деп энчи клуб, консультация, сора къагъанакълагъа къарагъан (сабий ясли) бёлюмле ачылгъандыла.

Регионну автономиясыны беш жыллыгъы энтта да бир жетишим бла белгили болгъанды: мында биринчи миллет аскер взвод къуралгъанды. Ары киргенле аскер усталыкъгъа юйренедиле, Совет Союзну чынтты эмда ышаннгылы къалауурлары болургъа хазырланнгандыла.

Саулукъ эмда жарыкъландырыу

Саулукъ сакълау да иги атламла бла айнып башлагъанды. Сёз ючюн, 1920 жылда саулай областьда саусузланы алгъан жаланда бир бёлюм эмда жети фельдшер пункт бар эдиле. Медиклени саны уа онтогъуз болгъанды. Алай 1926 жылда 43 багъыу учреждение ишлегенди, больницаланы саны уа онбир болгъанды,  алада 85 врач бар эди.

«Къарахалкъ» газет, миллет басма да уллу иш тындыргъандыла. Башха-башха тилледе китапла чыгъып башлагъандыла, школланы саны кёбейгенди, билимсизликни къурутуу а тири эмда жетишимли бара эди.

Сабан агъачдан кетип

Эл мюлк да бу кезиуде бек тюрленнгенди. Автономия къуралгъынчы дери мында бир трактор окъуна болмагъанды. Энди уа аланы саны 170-ден атлагъанды, аны бла сабанла шёндюгю техникадан толуп башлагъандыла.

1921 жылда жерлени тергеу эмда жарашдырыу жаны бла бир тюрлю иш бардырылмагъан эсе, беш жыл озгъандан сора ол 265 минг десятинада тамамланнганды. Дагъыда онбеш жангы эл къуралгъанды, сабанланы ёлчеми уа 70 мингден 109 минг десятинагъа жетгенди. Сора тогъуз агроучасток эмда алты прокат пункт ачылгъандыла.

Суу жашау береди

Мелиорация бёлюм керти да бек уллу иш тындыргъанды. Бу заманда битеу да онеки арыкъ къазылгъанды, барыны да узунлугъу жюз верстадан артыкъ болгъан. Дагъыда эки плотина ишленнгенди, тогъуз къую къазылгъанды, сегиз черекни жагъалары кючлендирилгендиле, Басхан, Чегем эмда Шалушка суулада уа юч кёпюр ачылгъанды.

Этилген мадарланы хайыры айтып айтмазча аллай уллу болгъанды. Ол санда мылылыкъ басып тургъан 350 десятина жер хайырланыргъа жарарча болгъанды, 165 десятинада сугъарыу башланнганды, 13 минг десятинагъа уа суу келгенди.

Урушну кезиуюнде тозурагъан малчылыкъ да жангы тылпыу алгъанды. Областьха къумалы: 34 тау эмда 5 ажир, 31 бугъа, 11 ийнек, 93 къочхар эмда 396 къой келтирилгенди. Ат жайгъан завод да ишин айнытханды.

Промышленность эм кооперация

Областьда промышленность бёлюм тири атламла бла айнып тебирегенди. Беш жыллыкъны ахырында мында агъач жарашдыргъан юч завод, чагъыр эмда крахмал чыгъаргъан бирер завод ишлей эди. Сора эки къырал тирмен эмда тёрт а бишлакъ чыгъаргъан завод  ачылгъанды.

Адамла да бирге ишлерге юйренип башлагъандыла. 1920 жылгъа дери мында жаланда тёрт кооператив бар эди, энди уа аланы саны 87 болгъанды, андан тышында энтта да 27 эл мюлк аллай биригиу къуралгъанды, аланы барында да 26 минг адам барды. Ол а областьда мюлклени арасында 60 процентден артыгъын алады. Къошакъ халда энтта да 47 тюрлю-тюрлю артель эмда шуёхлукъ биригиу ачылгъанды, аны бла кооперация жангы жашаугъа ышаннгылы кёпюр болгъанды.

Областьны жангы картасы

Крайисполкомну президиуму регионну сегиз округга бёлгенди:

1. Нальчик округ. Арасы — Нальчик шахар. Ары 13 сельсовет кире эди.
2. Малкъар округ. Арасы — Нальчик шахар. Аны санында 15 сельсовет болгъанды.

3. Урван округ. Арасы — Эски Черек. Аны санында 11 сельсовет болгъанды.

4. Прималкинский округ. Арасы — Прохладный станица, ичинде тогъуз сельсовети бла.

5. Къазакъ округ. Арасы — Майский деген жерчик, юч сельсовети бла.

6. Басхан округ. Арасы — Басхан эл. Анда 11 сельсовет болгъанды.

7. Нагорный округ. Арасы — Пятигорск. Ол 11 сельсоветни бирикдиргенди.

8. Гитче-Къабарты округ. Арасы — Терк деген жерчик. Ары 13 сельсовет киргенди.

Чурумланы ичи бла

1921 жылны 1 сентябри эмда 1917 жылны 15 октябри жамауатха эм магъаналы кюнле болгъандыла. Беш жыллыкъ кезиу женгил тюйюл эди. Бу жолну узунунда ачлыкъ, тозурау, битимсиз жылла эмда хар не да артха къалгъаны тыйгъычла чыгъарып тургъандыла. Алай адамла бирча кёл салып ол мутхузлукъдан чыгъар амал тапхандыла.

Энди областьда электрификация къайнайды, жолла эмда кёпюрле ишленедиле. Келир бешжыллыкъ а регионну керти да саулукълу, жашнагъан, маданият жаны бла айныгъан этерге керекдиле. Ары дери салыннган къыйын анга бек кючлю мурдор хазырлагъанды.

Суратдагъыла Малкъар округну 1921 жылда Нальчикде бардырылгъан съездине къатышханладыла.