Озгъан ёмюрледе сюдлюк ишле

Хар бир адамгъа да аны халкъыны тарых жолу кесича сейирди. Анга сылтау кёпдю.  Жылладан, болгъан ишлени суратлагъандан сора да, тарых бизни миллет эсибиз, тёрелерибиз, аланы биргелерине маданиятыбыз, дуниялыкъдан билимибиз къалай къуралгъанын ачыкълайды.

1883 жылда июньда Къабартыны бла Беш да Малкъар жамауатны жашау халын билирге деп, бери белгили тарыхчы, юрист, социолог, Петербургда Илму академияны академиги Максим Ковалевский бла фольклорчу, этнограф, тилле бла кюрешген алим, археолог Всеволод Миллер келген эдиле. Ковалевский артда жазгъан тинтиу ишлеринде кесини усталыгъына кёре мында ол заманлада къаллай сюд жорукъла жюрюгенлерин айтханды.

Аланы бу жолоучулукъну юсюнден жазыулары былай башланады: «Кавказ тауланы шимал бетлеринде Терек эмда жагъаларында дюгерлиле жашагъан Урух сууну бла Минги тауну орталарында, Черек, Чегем эм Бахсан сууланы башларында уллу болмагъан, татар тамырлы бир тайпа жашайды.  Ол жамауатлада – Малкъар, Бызынгы, Холам, Чегем, Орусбийлары – 1874 жылдагъы статистика билдиргеннге кёре, 15 минг адамдан кёп жашамайды. Алай а биз баргъан жерлерибизде бир-бир элледе ол Терк областьны тизмелеринде берилгенден эсе кёп арбаз кёргенбиз. Бу таулу татарлыла дегенлени тиллери алыкъа тинтилмегенди. Ол къазан татарлыланы тиллеринден башхаракъды, къарачайлыланы бла къумукълуланы тиллерине жууукъду…»

Жолоучуладан къайсы да кеси тутхан ишини жаны бла къарагъанды Нальчикде жашаугъа. Ковалевский эс бургъан болур ол затха – ала Нальчикде сюдлюк ишле къалай баргъанларын суратлайдыла.  Ол замандагъы Сёз сюд, баям, бизде бусагъатдагъы мировой сюдча ишлегенди. Ол сюдледе жазыу аз жюрюгенди, даулашлы ишлеге адамла жыйылып тургъанлай къаралгъанды, Сюдню айтханы да, болжалгъа салынмай, олсагъат толтурулгъанды.

«Нальчик аны тийресинде жашагъан, тюзлюк излеген адамлагъа энчиди – мында Сёз сюд ишлейди. Слободада бош айланнган таулуланы асламысы аллай даулашлы ишле бла келип, ыйыкъла бла жашайдыла мында. Ол сейир учреждение ол жерли адамланы жашауларында иги да магъаналыды».

Былай жазгъандыла, алай а белгили жолоучула тау жамауатлада болгъан заманларында кёп тарыгъыула эшитгендиле ол сюдлени адамланы терилерин сыдырып, жаланнгач этип къойгъан халларындан – аллай бир тёлеу этерге тюшгенди анга даулашлары бла баргъанлагъа. Ол шартны юсюнден: «Ол жерли болуп, сюдню кесинде ишлегенле окъуна айтхандыла, Правительство бу даулашлы, улутха жюрюген, ишлери узакъгъа созулгъан сюдлени жабып къойса, андан уллу игилик эталлыкъ тюйюл эди бу жерли адамлагъа деп. Алда этилген муратлагъа кёре къуралгъан реформала адамланы бу халгъа келтиргенлери жарсыулуду», – деп жазылады.

Керти да, кёп тюрлю миллет жашагъан къыралда ол заманлада битеу да халкъны даулашлы ишлерин бирча тюз сюзер онг жокъ эди. Нек дегенде, ары дери бир тюрлю бир жазыу жорукъ болмагъан жамауатлада баш жерге адет, тёре чыкъгъандыла. Жюзле бла жылланы ичлеринде ол тёре болуп тургъанды сюдю да, сюдючю да. Жамауатлада уа ол ишлени бардырыргъа бек акъыллы, тюзлюкчю, сыйлы адамланы айыргъандыла. Ала не тюрлю даулашны да сюзгендиле, тийишли бегим да чыгъаргъандыла.

Аны бла байламлы Ковалевский бла Миллер жазгъаннга кёре, 1869 жылда сёз сюдлени юслеринде этилген орус жорукъланы жаланда даулашла тёреде жюрюгенни чеклеринден чыкъгъан заманда хайырланыргъа керек эдиле.  Тёгерекде кёп тюрлю миллет жашагъаны бла байламлы, адет-тёреле да бирча тюйюл эдиле. Аны эсге алып, къырал оноучула Тау сюдде хар бир миллетни келечиси болургъа керекди дегендиле. Сюдню председатели оруслу болгъанды. Даулашлары бла сюдге келгенле къайсы миллетден эселе да, председатель ол миллетни адамына буюргъанды ол ишни.

Дин жаны бла даулашлы ишлеге шериат излемлеге кёре къаралгъанды. Анда бегимни къадий  чыгъаргъанды. Аллай ишле асламысында некях этиу бла, некяхны бузуу бла, асабалыкъны (биреуден къалгъан ырысхы) юсю бла баргъандыла. Зийналыкъда туугъан сабийлени ишлерине да къадий къарагъанды.

Алда айтылгъаныча, бу сюдде айтылгъан затлагъа кёпле тынгылагъандыла. Баям, ол болуп сюдючюлеге терс бегим этерге къоймагъанды. Айхай да, ахыр сёз председательге къалгъанды. Ол да, эки жаныны да адамларыны этген оюмларына тынгылап, алай бегим чыгъаргъанды. Апелляциягъа берирге эркинлик да болгъанды, сёз ючюн, инсан даулашланы багъасы 100 сомдан атласа, неда аманлыкъчы ишлени багъасы 30 сомдан кёпге саналса, неда аллай иш этген бир айдан кёп заманны тутулуп турса.

Алай бла ол даулашлы ишледен бир къаууму, Тау сёз сюдню оноуундан чыгъып, областьны таматасыны бегимин сакълагъандыла. Аллай ишле адам адамны жаралы этиу, сакъатлыкъгъа жетдириу, ёлтюрюу, тиширыуну урлау дегенча эриши шартла бла байламлы болгъандыла.

Ол сюд ишле къыйын баргъанларыны, узакъ созулгъанларыны, кёп ахча излегенлерини, улутхачылыкъны юсюнден да белгили жолоучула былай жазадыла: «Сюд ишлеге жазылгъан положенияны 84-чю  номерли параграфында айтылгъан шартла бизни бек сейир этдиргендиле: бу учрежденияда жаланда юч адам ишлейдиле. Ала сюд ишле бла бирге нотариус этерикни да тамамлайдыла, осуйлукъ (опека) советлени, бютюнда бай адамлары араларында, ишлерине да къарайдыла… Ол асыры кёп иш тюйюлмюдю былай аз адамгъа?  Сейирмиди да, Нальчикде кюн сайын сагъат тогъуздан сагъат тёртге дери ишлеген сюд, сёз ючюн, 2000 аслам даулашха къараялмай, аланы болжалгъа салып тургъаны?»

Сюд этгенле ишлерин бардыргъан заманда шагъатлыкъгъа сюелгенледен бири окъуна келмей къалса, алай а не заманда да бола турады, иш болжалгъа салыннганы белгилиди. Ол шарт бусагъатда да барды. Ол болумда сюд ишлени созулгъанлары, адамлагъа, бир ненча шагъатны да биргелерине алып, андан-мындан бир ненча кере келирге тюшгени, Нальчикде аланы жашау турмушларын жалчытханлары да сом-шай излегенди. Ол къоратылгъан ахчаны уа артда сюд терс болуп чыкъгъаннга борч этип салгъанды.

Жолоучу алимле айтханнга кёре, таулада жашагъан халкъла тюзлюкню бек излегендиле. Анга кёре, арада даулашла да кёп чыкъгъандыла. Администрация уа ол даулашла бютюнда кёп болурча болумла къурагъанды.

Тау адетлеге кёре, сёз ючюн, тиширыу ата-ана ырысхыдан юлюш излемегенди.  Алай а ол заманнга юлюш излегенле бу тау халкъланы араларында да чыкъгъандыла. Ол ишлеге шериатда къаралгъанды. Ол жанын алгъанда, аллай жорукъла чыгъып, бир-бирле ынналадан, къарт ынналадан къалгъан ырысхыгъа ие болургъа сюйгендиле.

«Тау сюдню арт жыллада чыгъаргъан бегимлерине къарай келсенг, хар атламынгдан жер ючюн даулашлагъа тюбейсе. Башха тюйюлдю, аны багъасы 20 сом эсе да. Ол ынна бла не къарт ынна бла генеалогия жууукълукъну ачыкълау шагъатланы айтханларына кёре болады. Анга эс буругъуз, даулашны багъасы не бек аз болса да, битеу да аллай даулашла эл жерледе жамауат сюдледен (тёреледен) сыйырылып, тау сюдлени оноуларына берилгендиле. Сюд ишни барыуунда председатель дау бла келгеннге берген соруула орус тилден къабарты, татар (малкъар), осетин неда башха тиллеге кёчюрюледиле, жууапла да артда орус тилде айтыладыла!»

Бу сюдледе жазыу иш жокъну орунундады деселе да, даучу андан ары апелляция этеме десе, ол иш областьны таматасына барыргъа боллугъун эсепге ала, сорууланы, жууапланы да ол затха деп тургъан энчи китапха жазаргъа уа тюшгенди.

 1883 жылда Нальчик слободада адамла араларында даулашлагъа алай къаралгъанды.