Окъуулу сабийле, билимли устазла – мектепни ёхтемлиги

Тёбен Чегемни школуну аллында мекям 1936 жылда ишленнгенди, анда район советни юйю орналгъанды. 1974-1976 жыллада анга къошакъ мекям ишленнгенди, 1977 жылда уа анда сабийлени окъутуп башлагъандыла. Бюгюнлюкде школну директору Сарбашланы Мустафаны жашы Альбертди. Ол кеси да элинде школну бошагъанды. 1984 жылда Къабарты-Малкъар къырал университетни Спорт факультетинде айырмалы эсепле бла тауусханды. Сора, туугъан элинде мектепде ишлерге къайтханды. Талай заманны элни администрациясына да башчылыкъ этгенди. Бизни бла ушагъында Альберт Мустафаевич школда иш къалай къуралгъаныны, аны жетишимлерини эм проблемаларыны юсюнден билдиргенди.

Заманны излемлерине келише

Школда терк Интернет, компьютер классла, интерактив къанга, мультимедиялы проектор, библиотека бардыла. Окъуу жылны аллында сабийлеге китапланы асламысы бериледиле. Учреждение автобус бла жалчытылыннганды, кюн сайын ол сабийлени мектепге келтиреди. Спорт зал бла спорт майдан, тренажерлары бла майдан, медицина болушлукъ этерча кабинет, слесарь эм столярный мастерскойла, ашатыучу зал  бардыла. Мектепни ичи жылыды, суу тохтаусуз келеди.

Къоркъуусузлукъ жалчытыугъа да энчи эс бёлюнеди: от тюшгенини юсюнден мычымай билдирип, адамланы чыгъарырча сигнализация ишлейди. Мекямны ичинде, тышында да видеокамерала орнатылгъандыла.

Къолайлары аз эм кёп сабийли  юйюрледен балалагъа энчи къаралады, себеплик этиледи. Тёрели халда бардырылгъан субботниклеге школ дайым къатышады, анда ишлегенле биркюнлюк хакъларын къыйын жашау болумгъа тюшген юйюрлеге болушлукъгъа ётдюредиле. Ол ахча юйюрлеге юлешинеди.  Андан тышында, «Сабийни школгъа хазырларгъа болуш» деген район акция да къуралады, аны бардырыугъа да устазла къолдан келгенича къатышадыла.

Мектепде эс бурурча бир шарт эследик. Школну экинчи къатысыны къабыргъаларын Макытланы Борисни (жаннетли болсун) суратлары жасайдыла. Алада малкъар халкъны бурун заманладан бери тарыхы кёргюзтюледи: революция, кезиу, колхозла къурау, уруш, кёчгюнчюлюк эм андан сора жангыдан журт къурау. Борис Олиевич эл клубну директору болуп тургъанды, таулулада эм биринчи къуралгъан вокал-инструментал ансамбльде жырлагъанды, уста тепсеучю эди.

Алгъаракълада республиканы Башчысы элге ишчи жолоучулукъ бла келген эди да, мектепни тийресинде спорт майдан къурарча буйрукъ бергенди. Элде спорт комплекс ишленириги да сакъланады, Спорт факультетни бошап, анда жарау этдирирча специалистле да бардыла.

Мектепни бошагъанла – къыралны, республиканы да даражалы вузларыны студентлери

Школда бир сменнге 570 сабийни окъутургъа онг барды, бюгюнлюкде ары битеу да 211 сабий жюрюйдюле. Быйыл биринчи классха 13 гитче келгендиле, школну 2021 жылда 14 выпускник бошагъанды, аладан бешиси ахшы окъугъанлары ючюн айырмалы аттестатла алгъандыла. Сабийле школда тынгылы билим алгъанларын ЕГЭ-де да кёргюзтгендиле: ала 70-90-нга жууукъ балл алгъандыла. Эндиги выпускну юсюнден айтханда, школну 13 адам бошарыкъдыла, аладан да бешиси майдаллагъа барадыла.

Мектепни выпускниклери республиканы вузларында, андан тышында да бийик окъуу юйлеге кирип окъуйдула. Москвада техника вузлада, Бауманны атын жюрютген институтда, медицина факультетде усталыкъ билим алгъанла  да асламдыла. Ёхтемленирча сабийле кёпдюле, сёз ючюн, школда ахшы окъуп, кирген вузларында да жетишимле Дебейланы Динара, Мызыланы Кязим, Боллуланы Жамиля, Эттеланы Асият, Кетенчиланы Карина, Аппайланы Элина,  Къойчуланы Салима, Хаджиланы Джамиля, Байтугъанланы Исмайыл, Мустафаланы Фарида, Байтуугъанланы Светлана эм башхала болдурадыла. Окъуучула предметледен бардырылгъан олимпиадалагъа хар жылдан да къатышадыла эм алада саугъала алмай хазна къалмайдыла. Алада ахшы кёрюмдюлери бла Жанкишиланы Элеонора, Аппаланы Алина, Аккызланы Айгуль, Гудуланы Танзиля, Толгъурланы Камилла эм башхала къууандыргъандыла.

Школну къауумуна сабий сад да киреди, анда 60 балагъа къараргъа боллукъду. Алай шёндю пандемия бла байламлы аланы саны азыракъды. Башланнган класслагъа 86 сабий жюрюйдюле, алагъа исси аш-азыкъ бериледи.

Сабийлени юйретиу билим бериуню федерал къырал стандартына кёре толтурулады.

Излем ишге сейирни къозгъай

Чегем райондан бу программагъа биринчи Тёбен Чегемни школу къатышханды.

Алай бла «Билим бериу» миллет проектни жашауда толтурууну чегинде 2019 жылда мектепде цифра эм гуманитар жаны бла ара ачылгъанды. Бу иш тынгылы тамамланырча, кабинетлени хазырлау, кадрланы юйретиу, учрежденияны информация хазнасын игилендириу жаны бла жумушла толтурулгъандыла. Арада къошакъ билим бериу 8 жаны бла бардырылады: «Промдизайн», «Шахматла», «Дуния объективде», «Ата журтну къорууларгъа хазырма», «Компьютер моделированияны студиясы» эм башхала. Арала ноутбукла, квадрокоптерле, шахмат столла эм ашха керекле бла жалчытылыннгандыла.

«Точка роста» программаны хайырындан окъуучулагъа илмуланы теренинден билирге, жангы технологияла бла хайырланыргъа, бек башы уа командада ишлерге юйренирге онг берилгенди. Сабийлеге анда дерсле бек сейирдиле, ала ары сюйюп жюрюйдюле.

Фахмуланы айнытыу

Сабийлени фахмуларын айнытыу хар мектепни да борчуду. Тёбен Чегемни школунда да бу жаны бла уллу иш тамамланады. Бек аламаты, анда театр кружок къуралгъаныды, анда сабийле бла Жабелланы Зубайда ишлейди. Аны башчылыгъында окъуучула сахнада ойнауну энчиликлерине тюшюнедиле, байрамлагъа сейир сценкала хазырлайдыла, аланы кёргюзте, устазларыны, ата-аналаны  да кёллерин жарытадыла.

Арт жыллада музыкадан, сурат ишлеуден дерслени къошакъ билим бериуге ётдюрюуню юсюнден кёп айтылады, бютюнда бюгюнлюкде юйретиу программа къыйын болгъанын, сабийлеге окъууларында кёп жангы зат къошулгъанын, юйге аслам иш берилгенин эсге алсакъ. Алай хунери болгъан балагъа мында ол жаны бла да айныргъа онг бериледи.

«Ана тилим, мени жаным, мени дуниям» деген республикалы фестиваль эски адетлени сакъларгъа, миллет энчилигибизни ёсе келген тёлюлеге кёргюзтюуде уллу жумушну тамамлайды. Тёбен Чегемни школчулары кеслери жарашдыргъан затладан кёрмюч къурагъандыла, тукъум тамгъаланы ишлегендиле, эрттегили кийимлени, жумуш этгенде кереклени юслеринден хапарлагъанларын, таулу аш-азыкъланы хазырлагъанларын жюри бек жаратхан эди эм гран-прини алагъа бергенди.

Хайырлы байламлыкъла – айныуну себеби

Мектеп къоншу элледен школла, башха учрежданияла бла да байламлыкъла тохташдыргъанды. Алгъаракълада «Солнечный город» бла келишим тауусулгъанды. Анда окъутханла «Кванториум» мобильный технопарклары бла Тёбен Чегемни мектебине быйыл ноябрьде  келгендиле, эки ыйыкъны ичинде ала, кеслерини оборудованияларын хайырлана, мында сабийлеге дерсле бергендиле. Энди аллай дерсле февральда бла майда боллукъдула. Ала сабийле бла ишлеуню, мында болумну, табийгъатны да жаратхандыла. Бу дерслеге Хушто-Сыртны школундан окъуучула да къатышханларын белгилерге тийишлиди, быллай байламлыкъла сабийлени араларында шуёхлукъну да кючлейдиле. 

Малкъар къырал драма театр да къонакъда дайым болуучуду. «Пушкинская карта» амалны хайырындан ала школгъа келип спектакльле кёргюзтедиле, окъуучула да аланы ашыгъып сакълайдыла.

Сабийле таматагъа, устазгъа, ата-аналагъа намыс эте биледиле. Жууап къайтаргъан, абадан бла уллу сёлешген, отоугъа адам киргеннге  ёрге къопмагъан дегенча осал къылыкъла эсленмейдиле. Кесигизни, элигизини, халкъыгъызны атын иги бла айтдырыгъыз, адамлыгъыгъыз болсун, кесигизни ариу жюрюте билигиз деп юйретебиз, деп чертеди Альберт Мустафаевич.

Зауукълу эришиуле, волонтёр къымылдау да

Школну кесинде сабийлени араларында «Зауукълу стартла» дегенча спорт эришиуле, футболдан матчла, викторинала къураладыла, алагъа къоншу эллени мектеплеринден окъуучула да келедиле. Булунгудан, Хушто-Сыртдан бла Яникойдан командаланы къатышыулары бла элни администрациясыны башчысыны алгъыннгы орунбасары Къумукъланы Омарны хурметине атап турнир бардырылгъанды. Оюнлада, эришиуледе хорлагъанла дипломла, грамотала бла саугъаланадыла.

Школда волонтёр, юнармеецлени къымылдаулары да къуралгъанды, «Эсгериуню вахтасы» да бардырылады. Уллу Ата журтну урушну даталарына жоралап, ветеранланы юйюрлерине барадыла, Урунууну ветеранлары бла тюбешиуле боладыла. Директор белгилегенича, сабийлени Ата журтха, адамлыкъгъа юйретиуде аллай тюбешиуле, айтхылыкъ адамла бла ушакъла бек магъаналыдыла. Школну выпускниклерини араларында жетишимле болдургъан адамла бла тюбешиуле да гитчелени кеслерин да жетишимлеге итиндиредиле.

Сабийле ичгичилик, наркомания дегенча хаталы къылыкълагъа берилмезча, аманлыкъчыланы осал ниетлерине ийнанмазча мадарла да этиледиле, профилактика мероприятияла, специалистле бла тюбешиуле къураладыла.

«Ана тилим, мени жаным, мени дуниям» деген республикалы фестиваль эски адетлени сакъларгъа, миллет энчилигибизни ёсе келген тёлюлеге кёргюзтюуде уллу жумушну тамамлайды. Тёбен Чегемни школчулары кеслери жарашдыргъан затладан кёрмюч къурагъандыла, тукъум тамгъаланы ишлегендиле, эрттегили кийимлени, жумуш этгенде кереклени юслеринден хапарлагъанларын, таулу аш-азыкъланы хазырлагъанларын жюри бек жаратхан эди эм гран-прини алагъа бергенди.

Учрежденияны байлыгъы – билимли устазла

Устазланы араларында уллу стажлары болгъанла, урунуу жолларын энди башлагъанла да бардыла. Аланы  барысын да сабийлеге сюймеклик, ишлерине жууаплы кёзден къарагъанлары бирикдиреди. Бюгюнлюкде анда 50 адам ишлейди, аладан 31-чи – устазла бла воспитательледиле. Бийик  билим алып, артха, школларына орус тилден бла литературадан устаз Буталаны Марзият, математикадан бла информатикадан устаз Къумукъланы Танзиля, обществознаниядан Джульетта Аликберова, директорну юйретиу иш жаны бла орунбасары Улбашланы Фатима эм башхала къайтхандыла. Башланнган школда эрттеден бери Хосаланы Жаннет,  Гыллыланы Маржан, Наршауланы Наситат, Жанкишиланы Света, Бечелланы Аминат, Гамаланы Тахир, Жазаланы Жулдуз, Жаболаны Аминат, Жанкишиланы Роза, Дебеланы Асият, Ёзденланы Люля ишлейдиле.

Устазланы араларында бийик квалификациялары болгъанла, билим бериуню отличниклери, грамоталагъа бла ыразылыкъ къагъытлагъа тийишли болгъанла кёпдюле. Сёз ючюн, математикадан  устаз Байтуугъанланы Мусабий Россейни билим бериуюню сыйлы ишчисиди.

Ала кружокда да бардырадыла, ЕГЭ-гъа хазырланыуну чеклеринде борчлу халда берилген предметледен къошакъ дерсле ётдюрюледиле. Географиядан, информатикадан, математикадан факультативле бардыла. Репетиторлагъа жюрюрге сюйген сабийлеге да чырмау этилмейди.

Директор,  школда ишлегенлени барысына да  жюрек ыразылыгъын билдире: «Устазлыкъны сюймеген, школда ишлерик тюйюлдю. Коллективибиз шуёхлукъну багъалагъан, бир бирни багъалай, бир бирине къууана, кётюре, бушууда уа болуша билген адамладыла. Мындан арысында да бу халда ишлеригибизге ийнанама», - дейди.