Чомартны къолу берекет

Талай жыл мындан алгъа  танышларымдан бири Кенже элде бир аламат къарт жашагъанын айтады. Мен, иш этип, аны юйюне барама. Ол ариу, гюллю  арбазда,терек салкъында  олтуруп, бир агъачны жона тура эди. Мени кёргенлей, ёрге къобуп, жууукъ этеди.

Сакъалы да сыйдам жюлюннген, акъ чач эр киши  Зашаланы Тенгиз болгъанды. Анга 80  жыл болгъанына да къарамай, ол андан жаш кёрюнеди.

-Ишлерге юйреннгенме да, бош туралмайма,  сабийле уа тырмандан къурманнга ётдюредиле, тынч олтуруп тур, не керек эсе да биз этербиз, дейдиле.  Къалай олтуруп турайым къолларымы къучакълап,  алыкъа кёзлерим кёредиле, къолларым къарыулудула, къаллай ишни да тамамларгъа боллукъма. Бюгюнлюкден олтуруп къалсам, жашаууму да бек терк къысхартырыкъма,- дейди огъурлу  акъсакъал, ышара.

-Гитчелигинден ишлеп келеди да, бош  туралмайды. Эрттенликде эртте къобуп арбазда кесине жумуш излеп айланыр. Бахчагъа кирип хансланы тамырлары бла чыгъарыр, битимлеге  суу къуяр. Тирлик жетгенде уа,  жыйып, келтирип, столгъа салыр,- дейди жашы Алим.

Тенгиз  Огъары Малкъарны Къоспарты элинде туугъан эди. Атасы урушха кетгенде, юйюр таматасы болуп ол къалгъанды. Артда, малкъар халкъны зор бла туугъан жеринден кёчюргенлеринде уа, анасы Эдикаланы Аминатха къарындашын, эгечин да аягъы юслерине салыргъа болушханды. Ала ачдан, жаланнгачдан ёлмез ючюн, сабийлей таш заводда ишлегенди. Окъууун да аны ючюн бардыралмагъанды андан ары, жаланда тёрт классны бошагъанды. Огъургъа, билим алыргъа уа фахмусу бар эди.

 Тенгиз не заманда да  окъургъа бек сюйгенди. Ол хар затдан да хапары болурун излегенди.  Жашауу ол заманда сексенден атлагъанына да  къарамай, тюрлю-тюрлю журналладан, газетледен, китапладан айырылмагъанына сейир этерсе. Мен аны юйюне баргъан кюн да  къатында  кёп тюрлю журналла, «Заман» газет, китапла да бар эдиле.

-Бирин окъуп бошасам, башхасын алама къолума, бирде бек сейирлик затла табыучума бу журналлада. «Заман» газетни уа бир номерин да  къалдырмай окъуйма. Анда ишлегенледен кёплени тукъумларын,  атларын эсимде тутама. Сау болугъуз, бек къаты ишлейсиз, кюн сайын быллай иги газетни басмагъа жарашдырырча да кёп къыйын, заман да керек болады. Мен а газетлени бирин да бир жанына атмайма. Бирде, быланы жыйып турмайыкъ, окъугъанса, энди кюйдюрейик деселе да, унамайма. Кёзюм къыймайды ана тилибизде чыкъгъан газетни кюйдюрюрге,-дейди акъсакъал.

Андан сора  газетде ишлегенлени бир къауумларыны тукъумларын айтып, жазгъан статьяларына багъа бичеди. Газетни бетлеринде бютюнда бек  не затны юсюнден окъургъа сюйгенин да айтады.

Таулула туугъан  жерлерине къайтханда, Тенгиз да, сабий заманы озгъан,  Къоспартыгъа барып, атасыны юйюн жокълагъан эди. Анда тохташыргъа сюйген эди да, къоймадыла. «Анда уа кёчгюнчюлюкге дери малкъарлыла бек монглу жашагъандыла. Къыйнала эселе да, малла тутхандыла, жерни ташладан тазалап, бахча этгендиле. Хар не да элпек болгъанды», - деп эсгере эди Тенгиз, къол аязы бла кёз жашын сыйпай.

Зашаланы Тенгиз кимге да жан аурутхан адам болгъанды. Аны халаллыгъыны юсюнден да кёпле айтып эшитгенме. Къоспартыда къалмагъандан ары ол Кенжеде жер алады. Юй тюп салыргъа хазырланып тургъанлай, аны жерсиз, юйсюз тургъан эгечине береди. Кеси уа бир кесек тёшлю болса да, башха жерде журт салады. Кёп жылны анда юй бийчеси Гузийланы Аминат, жашлары Алим, Рахим, Рахман бла жашагъанды.

 Тырныаууздан келген эки сабийли башсыз тиширыугъа кооператив фатарын капек ахча алмай бергенди. Не заманда да элде къолайсыз, къарыусуз жашагъанлагъа къолундан келгенича болушуп тургъанды, межгитде жумушлагъа жарагъанды. «Къолайым игирек болса, андан да кёплеге болушур эдим», - дей эди ол тюбешгенибизде.

Тенгиз кёп жашагъанды, кёпню билгенди, кёргенди, акъыллы, оюмлу сёзю  кёплеге да жарагъанды. Ол назмула жазгъанды, элберле къурашдыргъанды. Аланы сагъатла бла айтып турургъа боллукъду. Кичи туудукъчугъу Аминатчыкъгъа уа жырла окъуна такъгъанды. Ол да кимден да аны къоюнунда бек сюйюп олтургъанды. Аппасы къызчыкъны тепсерге да юйретгенди. Энди уа Аминатчыкъ уллу къыз да болгъанды. Аппасы аны тепсерге къалай юйретгенини юсюнден уллу сюймеклик бла терк-терк эсгереди.

Заша улу кёп жылланы узакъ жерлеге автобус жюрютюп тургъанды. Ол жылларын эсге тюшюрюп, былай айтады: «Автобусда ишлегенимде,  билетле сатылыучу заманда бирле, жол хакъны берип, билет керек тюйюлдю, бусагъат тюшген этерикме, кесинге къой, деучю эдиле. Бир-бир водительле анга ыразы болуп къала эдиле. Мен а бир заманда да унамагъанма билетни кесимде къояргъа. Аны ючюн а ырысхысыз да къалмагъанма. Нек дегенде планымы кимден да алгъа эм артыгъы бла толтуруучу эдим да, кёп ахча бла саугъалаучу эдиле. Мен ырысхыгъа, ахчагъа жан атханны, жутну бир заманда да кёрюп болмагъанма, сабийлени да ол затха бек къаты юйретгенме.

Ма бусагъатда да жаш адамланы бир-бирлерини ахчагъа жан атханларын жаратмайма. Ала аны къыйналмай алыргъа, терк окъуна бай болургъа сюедиле. Ол иги тюйюлдю. Урлап алыннган ырысхы кишиге жарашмагъанды, хайыр да келтирмегенди. Мен жашлагъа аны къуруда айтыучума»,-дейди акъсакъал.

 Тенгизге тынгыласанг, ол жашаууна ыразыды. «Жаланда бир муратыма жеталмагъанма - партиягъа кирмей къалгъанма. Жашлыгъымда, Аллахха ийнанаса деп алыргъа унамай къойгъан эдиле», - деп жарсыгъанды.

Аны эшитгенимде, сейирге къалгъанма, ол партияны башчысында аны халкъы, кеси да къаллай бир къыйынлыкъ,зорлукъ сынагъандыла, ол а дагъыда ниет тазалыгъын тас этмегенди. Эштада, узакъ ёмюрлюлюгю да аны ючюн болур. Иги кесек жыл жашагъанына да къарамай, Тенгиз акъсакъал  огъурлу, билимли, эслиди.

Ол тюбешиуюбюзден бери иги кесек жыл озгъанды, болсада Тенгизни салкъында олтуруп, агъач жона тургъан заманы уа мени эсимден бюгюн да кетмейди. Бюгюнлюкде Тенгиз, юй бийчеси Айшат да  туудукъларына, аладан туугъанлагъа къууана жашайдыла.

Тюбешгенибизде Тенгизден назмуларын айтырын тилеген эдим. Ол бир такъыйкъагъа да сагъыш эте турмай, бирин айтды. Ызы бла кеси къурашдыргъан элберлерини бир ненчасын окъуду. Ала бла газет окъуучуланы да шагъырей этерге сюеме:

Бир бёлек жыл жашагъан,

Къууанч, насып кёрмеген.

Термилсе да жерине

 Кеси элинде ёлмеген.

Кимди ол?

(Кязим)

Чууакъ кёкде толгъан ай

Сары алтыннга ушайды.

Халкъгъа кесин сюйдюрген

Закий жаш жашайды.

Кимди ол?

(Къайсын)

Биреулен былай махтаннганды:

 Аягъым жокъду - айланама,

 Ауузум жокъду - айталама.

Ол не затды?

(Сагъат).

 Бийикден къарайды, атха миннгенча,

Китап окъуйду, харфланы билгенча.

 Ол не затды?

(Кёзлюкле).

Ёпкелени аурутхан,

Аурууну сатып алгъан,

 Хар тюкенде сатылгъан

 Неди бу?

(Тютюн)

  Акъ бетинги къара этер,

  Ёмюрюнгю къысха этер.

  Къартлыгъынг жётел бла

  Аманны кебинден кетер.

Неди ол?

 (Тютюн)

Акъ бетинги къара этер,

Акъылманны тели этер.

Сан этип, ишин этсенг,

Кесине сюрюучю этер.

 Неди ол?

(Аракъы)