Миллет хазнабызны сакълаугъа къайгъыра

Огъары Басханда къолдан усталыкъны арасы ачылып ишлегенли бир къауум жыл болады. Анга таматалыкъны Джаппуланы Езетхан этеди. Арада иш къалай къуралгъаныны, кийизлени жарашдырып къалай эм не мурат бла башлагъанларыны юсюнден хапарлайбыз.

- Бизни элде бу иш бла алгъа заманлада, бизге дери да кюрешгендиле, алай чурумла чыгъып, ол бир ауукъ заманнга тохтатылгъан эди. Араны ачыуну юсюнден буйрукъ былтыр апрельде берилгенди, андан сора арагъа ишин бардырыргъа жер бёлюнюп, анда ремонт этип башлагъандыла. Жангыртыу жумушла бошалып, ишни бардырырча битеу керекле алыннгандан сора, анда кийизле жарашдырып тебирегенбиз, - дейди араны таматасы Езетхан.

Ишлеген жерлери тарыракъ кёрюннгенди. Сабийле арагъа келедиле. Аланы бир усталыкъ алыргъа сюйгенлерине, итиннгенлерине да бек къууанадыла устала. Алай сабийле жыйылгъанда башха жумуш эталмай къаладыла. Жаланда бир столлары болгъаны себепли, аны юсюнде юйретиу иш бардырсала, кеси жумушларына жер табылмайды. Быллай столлары эки болуп, биринде кийиз басып, биринде уа бичиу, тигиу ишлерин бардыралсала, аламат боллукъ эди. Алгъын ара тургъан мекям Маданият юй эди.

- Бир жол юйде ишлей эдим, мекямыбыз болмай. Сора, Толгъурланы Жаннет Мисирбиевна сёлешеди да, телевидениядан келе тургъанларын айтады. Мен а арбазда гитче кёрмюч къурайма. Сабийлени да келтирип, келген къонакълагъа къол ишлерибизни кёргюзтюп хапарлайма. Бу усталыкъны кеси юйюмде угъай, бир энчи мекямда къурап, сабийлеге да юйретир онгум болса, бек сюеригими да айтама. Башчы аны эсге алып, сау болсун, район тамата болуп, Сотталаны Къурман Сейитович келгенинде, анга бу жумушха энчи эс бурурун аманат этген эди. Ма алай бла, жангыдан, районну маданият бёлюмюню таматасы Толгъурланы Жаннетни да башламчылыгъы бла район даражада ачылгъанды арабыз, - деп ыразылыгъын билдиреди ушакъ нёгерим.

Кийизле жарашдырыу малкъар халкъны маданиятын, иш кёллюлюгюн, фахмусун да ачыкълагъан шартладан бириди. Ол унутула баргъанына жарсып, аны жангыртыргъа кёлленнгенди Езетхан.

Бу жарсыуну юсюнден ол республиканы Башчысына жазады да, ишни къолгъа алыргъа хазырлыгъын билдиреди. Алай бла кийизле урургъа кенг, жарыкъ отоу берилгенди, суу тартылгъанды, толу ремонт, поллары да жылынырча этилгенди. Аны хайырындан хазырланнган затланы жерге жаядыла, ала да кёп сакълатмай къуруйдула. Мында жарашдырылгъан кийизлени кёрмючлеге элтедиле, аланы сатып алыргъа сюйгенле да кёпдюле, бютюнда туристлени араларында.

Бешеулен болуп, бирге кийиз алай урадыла, тигедиле, жарашдырадыла. Хаджиланы Асият экспозиция-кёрмюч бёлюмню специалистиди. Андан сора да, кийиз бла ишни усталары – Юсюпланы Мариям, Геккиланы Алина бла Чепкенчиланы Айшат. Бир бирлери бла тынчлыкъда, мамырлыкъда ишлейдиле. Кийизни жарашдыргъан, белгилисича, ол бек къыйын жумушду. Анга келишген накъышла салыу, тюрсюнлерин келишдириу, жюн жарашдырыу, - бирин айт да, бирин къой.

Мында кийизлени кёп тюрлюлерин жарашдырадыла - бичген кийиз, ала кийиз, жыйгъыч кийиз. Жыйгъыч кийиз ол бир жанлы болады. Алгъын заманда къумачла алай эркин бола болмаз эдиле, бизни халкъ неге да жюнню аламат келишдиргенди. Жукъа уруп, бир жанына накъышла салып, чачакъла да этип, ариулукъгъа деп сауут тапкаланы жасагъандыла, къабыргъагъа да такъгъандыла. Ала кийиз а ючгюллери бла тёртгюллери болгъан аллай накъышла салынып, эки жанлы болады. Бичген кийизде ол оюулары бла накъышлары кесилип, керекли жерине тигилип салынадыла.

Бу усталыкъгъа Езетхан къайын анасындан юйреннгенди. Сабий заманларында, абаданла кийиз ургъанда, ала суу ташыгъандыла, ууакъ жумушлагъа жарай, аз-маз юйрене да тургъандыла. Ким кийизлени къызына бернеге бере эди, ким юйюнде кереклисине хайырланнганды. Къайын анасы Джаппуланы Фердаус, анасы Теммоланы Абидат, нёгерлери Теммоланы Хажар, Мамусурланы Кокура, Курданланы Халимат, Ёзденланы Жанчыкъ кийизле уруп болгъандыла, бу ишни жашырынлыкъларына да алагъа къарай тюзелгенди бизни уста къызыбыз.

- Абидатны юсюнден энчи айтыргъа сюеме. Ол бек белгили, уста кийизчи болгъанды, къол ызы ариу эди, бусагъатда линейкаланы, башха затланы да хайырланып, кючден этилген геометрия фигурала бла кийизлени ол болушлукъсуз жасагъанды, аллай бирге уста эди ол, - дейди Езетхан.

Былай бирге жыйылып, не заказгъа болсун, не алайлай сатыугъа этилген хазыр ишлерин сатсала, аны хакъына керекли затланы аладыла. Жюнню да сатып алыргъа тюшеди. Малла тутханла кеслери берип къойгъанла да болгъанларын чертеди уста къоллу тиширыу. Энди алгъын замандача, жюнню аллай бир ишлетмейдиле да, аны зыраф этмей, керти да хайырланыр жерге, бу арагъа, бергенлеге ыспас этерчады. Къарачайдан сатып да аладыла. Андан сора да, аны бояулары, башха кёп керекли заты болады. Жюнню жуууп, боягъан да кеслери этедиле. Къол ишни къыйыны бек уллуду.

Жангыз да озгъан жыл бу араны усталары бир тонна чакълы бир жюнню жуууп, тазалап, Хабазда таратхандыла, керекли тюрсюнлеге боягъандыла. Бир орталыкъ кийизни урур ючюн, алты-жети къара сапын керек болады, кийизлени былай жарашдырыу аланы кёп заманны ичинде хайырланыргъа онг береди. Бу жумушха ыйыкъ чакълы бир заман кетеди. Художник суратын ишлегенча, кийизде не тюрлю сыфатны да къураргъа боллукъду. 

Юйренирге келген сабийлени араларында бош келгенле да боладыла, керти кёл салып, устала бергенлерин алыргъа сюйгенле да тюбейдиле. Бу ишде фахму керекди, ансыз жарамайды.

- Кийизле жарашдырыу – миллетибизни хазнасыды, аны сакъларгъа эм ёсе келген тёлюлени да анга юйретирге керекбиз. Аны бла бизни аналарыбыз, аммаларыбыз кёп ёмюрлени кюрешгендиле, бу усталыкъ бизде тохтаса, жарамаз, - дейди Джаппуланы Езетхан.

Элден келген сабийледе окъуна къолчукълары бла кеслери тюрсюнлени бла накъышланы келишдирирге кюрешгенле, байрамлагъа атап, жазыула къурагъанла да боладыла. Барды Аллах айтса, тамблагъы кюнюбюзде усталыгъыбызны сакълап бардыраллыкъла.