АРАДА БАЙЛАМЛЫКЪЛАНЫ КЮЧЛЕЙ

Белгилисича, Мечиланы Кязим атлы маданият фондда тюрлю-тюрлю тюбешиуле терк-терк боладыла. Бу кюнледе уа ары эсде къалырча къонакъла келгендиле. Алагъа бери жол ачхан къарачай-малкъар жаш тёлюню «Байламлы бола, кюч алабыз» деген форумуду. Ол проектни къурагъанла регион жандауурлукъ маданият фондну таматасы Къочхарланы Людмила, «Эски Домбай» къонакъ юйню директору Байчораланы Назир эмда Якапынар маданият дернекни таматасы Батчаланы Фарукдула. Форумну борчу  тюрлю-тюрлю къыраллада жаш адамланы маданият жаны бла бирлешдириудю.  

– Бизге кёп жерледен келедиле, ол санда Тюркден да, – дейди фондну директору Аппайланы Лариса. – Фонд аллай сыйлы адамыбызны атын жюрютгени бла байламлыды ол деп, мен алай ангылайма. Закий Кязимни къонакъларыдыла келгенле.
Форумчула бла саламлаша, ол дагъыда: «Кязим жаланда бизни закийибиз тюйюлдю – ол сау Тюрк дунияны да шайырыды. Назмуларында: «Стамбулда да болдум, Багдадда да болдум», – деп да андан айтады. Ол, анда да адамланы жюрек къайгъыларына жарсып, аланы жашауларын бизни болумубуз бла тенглешдиргенди», – деп, сёзню Кязимни туудугъу Мечиланы Таукагъа бергенди. 

Таука: «Мында кёп къонакъ болады. Алай ала Тюркден келселе, биз анга къууаннган этебиз, нек дегенде бизни динибиз, тилибиз да бирди.  Айырылып турабыз, алай а бизни мында тукъумларыбызны сиз анда унутмай сакълайсыз да, анга бек ыразыбыз. Кязим мени атамы атасыды. Ол   юч кере баргъанды Тюркге, Арабха. Ол тиллеге да анда юйреннгенди. Назмуларында айтады аны юсюнден», – деп закийни чыгъармаларындан бир къауум тизгин окъугъанды.

Тюбешиуде, таныша баргъанда, эки жанындан да кёп тюрлю соруу, жууап болгъанды. Сорууладан бири: Ата-баба журтугъузгъа къайтып жашаргъа онг болса, мында жашаргъа сюемисиз?» – деп болгъанды. Анга Боташланы Бёхлюл былай жууап этгенди: «Мен Эскишехирде жашайма. Бери келип, ата-баба журтубузну кёрюп, бек къууандым. Кеси юйюмдеча айландым. Ариу тюбедиле, айландырдыла, тёгерекни кёргюзтдюле къонакъбайла. Сабийчиклерибиз да билселе сюеме ата-баба журтларын. Кёчген а, не билейим, Аллах буюргъаннга кёре болады не да».

«Биз бери экинчи кере келебиз, былтыр да болгъанбыз мында. Бу жаш тёлю форумну хайырындан. Манга 80 жылдан атлагъанды. Биз анда барыбыз да элде къарачай-малкъар адетледе ёсгенбиз. Бусагъатда хар не да тюрленнгенди. Элде бек аз адам къалады. Жаш тёлю шахаргъа кёчедиле. Шахарда уа элдеча тюйюлдю, къыйынды адет жюрютген. Алай бла тилибиз, адет-тёрелерибиз жутулуп къалмасынла деп, дернекле къурагъанбыз. 8-10 жыл ишлейдиле, адетни, тилни жашатырча онгла табаргъа кюрешедиле, – дегенди Батчаланы Фарук. 

Къарабашланы Сулеймен а былай айтады: «Сабийле адетлерин унутмасынла деп кюрешебиз. Алда келгенибизде да кёзюбюз артда къалып кетген эдик. Атам, мен гитче сагъатда, тюркча сёлешсем, къарамай эди мени жаныма. Къарачайча сёлешсем, ол заманда бере эди жууап. Алай билгенбиз ана тилибизни. Ана тилде сёлешмесек, адетибизни унутсакъ, къайдан къарачай-малкъар болабыз? Бери уа сюйюп келебиз. Жангы жерге келмейбиз, кеси юйюбюзге келебиз. Ары айлансакъ – тау тилибиз, бери бурулсакъ – къарачай тилибиз. Къууанчдабыз. Кетсек да, кёлюбюз мында къаллыкъды. Биз бюгюн бери келтирген сабийле, биз келмесек да, артда бери гитчелени келтирирле да, ата-баба журтубуз бла танышдырырла, байламлыкъла къаты болурча этерле деген умутдабыз» 

«Бусагъатда тюркдеги къарачай-малкъарлыланы асламысы тойларын, оюнларын шахарда этедиле. Анда уа адет тутар онг болмайды. Жаланда эл жерледе къалгъандыла жыйын болуп баргъан, киеуню болуш юйден чыгъаргъан, башха алагъа ушагъан адетле да», – дейди Къарабашланы Нурдан.

 «Тилни юсюнден айтханда, тюрк сёзлени да бир къаууму бизни сёзлеге ушайдыла да, алып къоябыз. Бютюнда да ана тилингде сёлешир адам тапмасанг», – деп жарсыйдыла къонакъла. 

Зезаланы Къурманбий а: «Бизни адет-тёребиз сакъланады бюгюнледе десек, ол тюз тюйюлдю. Унутулуп, тауусулуп барады бары да. Къырал жанындан, адамланы кеслеринден да келе болурла ол шартла. Жаш тёлюде адетни, тилни да билген аздан-аз болуп барады. Сиз да уллу къыралда жашайсыз, сизде да алай болур. Къарачай, малкъар, къабарты да къатышыпсыз. Дерсле не тилде барадыла?» – деп, аны юсюнден билирге сюйгенди.

Анга жууап Аппайланы Лариса этгенди. Ол: «Тилде бериледи адет-тёре. Мен къайсы миллетни адамыма? Сакъланамыды ана тилим, адет-тёрелерим? Бу соруула кимге да белгилидиле. Ол жаны бла бизни къолайыбыз аман тюйюлдю. Ана тилибизде газет, таматалагъа, сабийлеге да журналла, китапла чыгъадыла. Школлада, сабий садлада дерсле барадыла. Къырал парламентни, Думаны жанындан да къайгъырыу барды. Китап дегенлей, Кязим хажини китабын анда да билсинле деп, тюрк тилге кёчюребиз дегенде, ол ишни Къууатланы Нетин хазырлагъанды. Иши ючюн хакъ алыргъа уа унамагъанды: «Кязимни назмуларын кёчюргенме деп, мен аны ючюн хакъ излесем, сора не тюрлю адамма да мен?» – деп къойгъанды. Ол аны закийлигин ангылагъандан, кесини адамлыгъын сакълагъандан айтханды алай. 

«Сиз Кавказны юсюнден алдан да кёп эшитген болурсуз. Интернетде да кёре болурсуз. Бери келгенде уа, сизге къалай кёрюндю ата-бабаларыгъыз жашагъан журтла?» – деген соруугъа жууап этгенледе къайсыны сёзю да ариу эди, жюрекден эди. 

«Бизни мында ангылагъанлары бир да хычыуун тийгенди. Тарых бла байламлы кёп зат кёргенбиз музейледе. Мен да анда сакълап турама анамы урчугъун, камарын да. Къууандыкъ мында сизни кёп болгъаныгъызгъа. Билмей эдик аны. Биз анда азбыз.

Хар юйде да таматала ана тилде сёлешедиле, туудукъла да ангылайдыла, алай сёлешмейдиле, жарсыугъа», – дегенди Батчаланы Зюмрют.

Салпагъарланы София уа: «Атам къарачайлыды, анам а Мишаладанды. Мында болуп, Тюркге къайтханла: «Къарачайгъа, Малкъаргъа барсанг, ызынга къайтыргъа излерик тюйюлсе», – дей эдиле. Ол алай болгъанын кесим келип кёрдюм. Бек жаратдым, айтылгъандан да ариудула таула, суула, хауа. Къочхарланы Людмила, сау болсун, бизни иги айландырды. Ата-баба адетлерибизни жангыдан кёрдюк, ана тилибизге тынгыладыкъ», – деп, Ата журтну энчилигин белгилегенди. 

Бу жол бери келген къауумда алда келип кетгенле да болгъандыла. Ала ата-баба журтубузну ариулугъуну юсюнден къайтып айтхандыла. Сёз ючюн, Батчаланы Фарук былай айтады: «Ючюнчю жол келеме бери. Жюрегим тартып келеме. Мында къарачайлы, малкъарлы адамла кёп болгъанларына къууанама. Ана тилимде сёз эшитсем, бурулуп къарайма. Таулу кафеде олтуруп, хычин ашадым. Табийгъат, таула, ёзенле, сууну татыуу, хауасы къайда ариуду биз жашагъан жерден. Сора бери тартдырмай не этериксе?»

Тюбешиуге келген устазла къонакълагъа ана тилни дерслеринден, окъуу китапладан да тынгылы хапар айтхандыла. Аны бла бирге «Къонакъбайлыкъ» деген проектни юсюнден да сагъыннгандыла. Къонакъла ол проектни жаратхандыла. Онг болса, аны бардырыргъа айтхандыла.

Аны бла бирге ала Эскишехирни дернегини атындан Мечиланы Кязим атлы маданият фондну директору Аппайланы Ларисагъа, «Теберда» биригиуню таматасы Чотчаланы Сапаргъа, Байчораланы М.О. атлы Къарачай-Черкес тарых, маданият эм табийгъат заповедник-музейни директору Хасанланы Ханапийге ыразылыкъ белгиле бергендиле.