Ол адамлагъа эс тапдыра эди

Бу хапарымда Огъары Малкъардан  Хасауланы Къанукъаны жашы Кёкейни эсгерирге сюеме.

Ол не бла белгили болгъанды, не жумуш тындыргъанды, халкъны эсинде нек къалгъанды?   Аны юсюнден билгенибизни, эшитгенибизни айтайыкъ.

Кёкей онтогъузунчу ёмюрню ортасында туугъанды. Атасы Къанукъа къолайлы киши эди. Аны дагъыда бир жашы болгъанды. Аты Голой. Жашла бираз ёсгенден сора, аталарына билеклик этип тебирейдиле, аны айтханындан   чыкъмай.

Къанукъа бай болгъандан сора да, уста темирчи эди. Жашы Кёкейни  да ол усталыкъгъа юйретеди. Голой а мал-мюлк бла кюрешгенди. Энди атасы, жашлары жетгенде, битеу мюлкюн алагъа бергенди. Башында айтханыбызча, анга асламысында Голой къарагъанды. Нек дегенде, Кёкейни билгичлиги, саусузлагъа бакъгъан усталыгъы ачыкъланып, аты тау элледе айтылып башлагъанды.

Андан тышында, бош заманы болса уа, сатыу-алыу бла кюрешгенди. Малларын,  Тау  Артына ётдюрюп,  сатып тургъанды. Эки къарындашны, башха малларын санамай, оналты минг къойлары болгъанды.

Кёкей дарман хансланы иги билгенди. Аны отоуунда ууакъ ууулуп, къуругъан хансла хар заманда болгъандыла. Саусузгъа багъаргъа  керекли хансланы мияла шешалада тутханды. Сейири уа  неди десегиз, анга келлик саусузну ол алгъадан билип болгъанды аны не заты ауругъанын эм къаллай дарман керек болгъанын да .

Кёкейни саусузлагъа къарагъаныны юсюнден  кёп тюрлю хапарла жюрюйдюле. Аладан бирин эсгерейик. Бир жол, нёгерлери бла сатыугъа тебиреп тургъанлай, Глашладан юч къарындаш келедиле. Къарындашыбызны айыу талагъанды. Юсюнде сау жери жокъду. Келип къарасанг эди»,-дейдиле.

Иш а былай болгъанды. Глашланы Цёфей уста уучу болгъанды. Уугъа баргъан кезиуде, таш артына бугъуп туруп, жаш жете келгенлей, муну юсюне айыу чабады. Экиси да жагъалаша кетедиле да, уучу аны  бичагъы бла къарынына уруп, ёлтюреди. Кеси да арыйды, къарыусуз болады.

Бираз солуюм дегенлей, аны юсюне экинчи айыу да чабады. Жашны къабады, тырнайды, кётюрюп, ары-бери силкейди. Ол кезиуде уучу бичагъы бла жаныуарны къолтукъ тюбюне урады. Бичакъ айыуну жюрегине киреди да, ол да алайда ёледи.

Цёфейни юсюнде  жарасы болмагъан жери жокъ эди. Бек къыйын жарасы уа, айыу тырнакълары бла баш терисин желкесинден сыдырып, бетине  къаплап къойгъан эди. Не ишин, жумушун да къоюп, Кёкей аны юйюнде ай туруп бакъгъанды. Глаш улуну жанына къоркъуу болмагъандан сора кетгенди юйюне.

 Андан сора Кёкейни аты Малкъардан тышында да айтыла тебиреди.

Бир жол Кёкей айтады: «Эки-юч кюнден узакъдан эки аягъы да ауругъан, бир къуллукъчу келликди»,- деп. Адамла аны сагъайып сакълайдыла. Аны юсюнден да быллай хапар жюрюйдю.

Малкъардан Къужонланы Ахмат деген биреу Нарсанада къарачайлы акъсюекле жыйылгъан жерде Саламатин деп Петербургдан келген бир саудюгерчи бла танышады. Аны уа  сабий заманындан эки аягъы жюрюмейди. Ахмат анга Кёкейни хапарын айтады да, экиси да анга келедиле.

Ат арбагъа минип, Саламатин, Ахматны да жанында олтуруп, элге киргенде, адамла анга сейир-тамаша болгъан  эдиле.

Саусуз юйюне келгенлей, Кёкей багъыуну башлайды. Эчкини союп, терисин алгъанлай, олсагъатлай ауругъанны белинден энишгесине чулгъап, къаты байлайды. Терини уа бир кюн къоюп, экинчи кюн жангысына алышып тургъанды.

Алай этип бир ай бакъгъандан сора, ол ауруу эр кишини юсюнден кетеди. Ары дери ёрге сюелалмагъан киши саппа-сау болады. Биринчи атлап тебирегенинде, аны  къууаннганыны чеги жокъ эди.

Саламатин Кёкейге кёп ахча берип да кюрешеди.  Алай ол аны сомун угъай, шайын окъуна алмайды.

Кете туруп,  Саламатин таргъа дери жаяулай баргъан хапар жюрюйдю. Жолда хар тюбегенине, къолун жюрегине салып, ыразылыгъын билдирип кетгенди.   Сора  фаэтонун Кужонланы Ахматха къоюп кетгенди.

Бир жол Кёкейге бир факъыра келеди. Асыры арыкъдан къуру териси бла сюеги къалып. Аны да бир ай багъады. Ол Малкъарда бираз жашайды. Бир кюн аны ёлген хапары чыгъады да, басдырыргъа  киши  базынмайды. Элде къабырстанда басдырыргъа окъуна унамайдыла.

Ол заманда Кёкей, юч жашын да алып, факъыраны ёлюгюн келтирип, шериатда тийишлисича хазырлап, кесини жер юлюшюнде асырайды. Сора жашларына осуят этгенди, ёлсем, аны къатында басдырырсыз деп.

Кеси уа 1928 жылда къаты ауруудан сора ёлгенди. Жашлары аны осуятын толтура, айтхан жеринде  басдыргъандыла. Ол кюн жауун жаууп, тейри къылычы тарны эки жанын бирге къошханды, дейдиле.

Аны кёрген къауум адам, ёлсек, Кёкейни къабырыны къатында асырагъыз, деп тилегендиле.  Кёкей кеси заманында Малкъар ауузунда бек белгили, хурметли адамладан бири эди. Жамауат ишлеге да къатыша тургъанды. Шаханланы Басиятны «Избранная публицистика» китабында аны юсюнден сагъынылады.

Алгъаракъда мен да Хасауланы Исхакъ бла алайгъа баргъан эдим. Кёкейни туудукълары ол тийрени тапландырып, обагъа жангы эсгертме орнатып турадыла.

 Ол тийреге келген адамла обаны къатында тохтайдыла. Дууа алдырадыла. Кёп жылланы саусузлагъа багъып тургъан адамгъа жаннет тежей кетедиле. Тилеклери толсунла.