Уста къоллу, билимли ата-бабаларыбыз

«Заман» газет бла байламлыкъ жюрютген, халкъыбызны тарыхыны юсюнден кёп зат билген Улбашланы Саният анасын Гюрюкланы Хажи-Мырзаны къызы Хазинерден, жаннетли болсун, эшитгенин жазып тургъанды. Бек сейир шартла бардыла аны жазмаларында. Бизда Саният бла ушакъ бардыргъанбыз.

- Саният, неге сейир этгенсиз бегирек, таматалагъа тынгылай?

- Биринчиден, алгъын жашауда къаллай бир ариулукъ болгъанына сейир этгенме. Халал къыйынлары бла жашап, юйлерин да жасап, хар кюнден керекли затланы къоллары бла этип тургъандыла. Кийизле, ариу ашла, агъач шинтикле, столла. Сёз байлыгъ а! Къаллай жомакъла айта эдиле, къаллай жырла! 

Анам айтханнга кёре, таулу тиширыула сапынны окъуна кеслери этгендиле. Ылыбытаны (лебеда) къайнатып, кюл, жау да къошуп, аламат, къап-къара, миялача, бир жанындан къарасанг, бирси жаны кёрюне, аллай сапынла этгендиле. Аны бла жууулгъан быстыр чыммакъ-акъ болуучу эди, дейди.

Таулу тиширыула, кече-кюн демей, ишлеп турмагъандыла. Ала, бирде жыйылып, кеслерине байрам къурагъандыла. Аллай жыйылыулагъа не эр кишини, не сабийни къошмагъандыла. Эт, хумжу, чюгюндюр неда мурса хычинле этгендиле. Аламат малкъар-къарачай халыуала да биширип, кеслерин сыйлагъандыла.

Бизни ата-бабаларыбыз хант къангагъа олтурсала, кеслерин бек ариу жюрютгендиле. Сёз ючюн, бир инсан да хант къангагъа артында  олтуруп тургъанлай, бир заманда да тишлерин къозгъамагъандыла. Тоюп кекирген адам билимсизге, къарауашха саналгъанды.

Буруннгу таулу тиширыула аш юйде жарылгъан неда аз сыннган адырны, бютюнда алгъыш этип, боза ичген гоппанны неда мюйюзню тутмагъандыла. Сыннган сауутну, ырыслап, юйде жюрютюрге жарамайды, дегендиле.

 – Обурланы юслеринден айтамы эди анагъыз?

- Хау, айтыучу эди. Бурун ёмюрледе угъай, ал кезиулеге дери окъуна тау элледе обур къатынла бар эдиле. Обур къаршысына ёч болур деп, нарт сёз да бошдан туумагъанды. Ала, кече киштик неда бёрю къапха кирип, сюймеген адамларын къыйнап болгъандыла. Аллай тиширыуну элледе билген, таныгъан да этгендиле. Таулу акъыллы адамла обургъа ишекли болсала, кюндюз аны къатына барып, сыртын ышыгъан кибик этип: «Кече мени нек тынчайтмайса?» - деп сорсала, ол экинчи алагъа тиймегенди.

- Жауун жаудургъан тёре да болгъанды да?

- Хау, аны кёпле биледиле. Жауун жаумай бир ауукъ заманны турса, къартла, къой кесип, аны къазанлада суу боюнунда биширип, аммала локъумла этип, эллиле аллай байрам къурагъандыла. Сабийле эшеклени, атланы жууундургъандыла. Аллахдан: «Жауун бер!» - деп тилек этгендиле. Жауун жаумай тургъан  жыллада шёндю окъуна къартла сабийлеге: «Атланы, эшеклени Балыкъгъа, Хызны суууна неда Черекге элтип жууундурсагъыз а», - дегендиле.

- Кюн тутулса да, адамла анга болушургъа кюрешгендиле!

- Кюн тутулса, къаты таууш этген адырланы, къанжалланы алып, дауур-хахай этгендиле, кюннге айландырып, ушкок атдыргъандыла. Желмаууз кюнню жутады деп, ийнаннгандыла. Ол жарыкъгъа чыкъгъанлай а: «Желмаууз кюнню жиберди», - дегендиле.

- Саният, баям, таулуланы миллет ызларын кёргюзтген адетледен бири изеу жыйгъан адетди. Адам бир кеси тамамлаялмаса жумушун, изеу жыйылып, ишни тамамлайды. Халкъ кесини ичинде къарыусузланы алай кечиндиргени, аланы юй-кюн этгени бек сейирди.

- Таулулада изеу жыйгъан адет ёмюрлени теренинден келеди. Биреу бир уллу ишни къураса, сёз ючюн, чалгъы чалгъан, юй ишлеген, дырын жыйгъан, къарыусузгъа неда бир бирге болушханнга изеу деп болгъандыла. Эр кишиле ишлей тургъанлай, аланы юй бийчелери айран, бишген эт, локъум, кими хычин, гыржын келтирип, ишчилени сыйлагъандыла. Тиширыула да юйню акълагъандыла, жыйылып. Ол аламат адет шёндю да эллерибизде жюрюйдю.

- Бусагъатда сют жууукълукъ а кете барады…ол да бек ариу адет эди.

- Сют бла байланнган жууукълукъ къан жууукъдан эсе бек жюрютюлюп болгъанды. Эри эркинлик бермей, андан ыразылыкъ алмай, тиширыу башха юйюрню сабийине ёшюн сютюн ичирмегенди. Нек дегенде, хар бир тукъум бла да сюймегендиле жууукълукъ жюрютюрге. Магъанасы ол болгъанды ансы, тиширыугъа эркинлик бермегенден тюйюлдю.

- Саусузну багъыу бла байламлы не сейирлик шартла эшитгенсиз анагъыздан?

- Заманы озуп, сёлешалмай тургъан сабийни аммаларыбыз, баш тёбен айландырып, салынмакъ кёпюрден суугъа къаратып, ётдюргендиле. Таулу къызланы чачлары узун, къалын да болур ючюн, къарт аммаларыбыз мант ашагъыз, деп юйретгендиле. 

Ёсе тургъан сабий къызгъа кёк сохан ашаргъа къоймагъандыла. Заманы жетгинчи бишерикди деп. Тамагъы неда ёпкелери ауругъан адамгъа борсукъ жауда бий чабакъны (форель) биширип ашатхандыла. Кесекле тийген саусузгъа теке жауну сыртына жагъып болгъандыла.

Саулукъгъа къарагъан билимли къарт аппала, къарт аммала къаны азайып ауругъаннга къоз  ашатхандыла, къызыл суу, лёкъу суу (ит бурун), айран ичиргендиле. Къаны азайгъан адамгъа  уа мурса хычинни бергендиле. Сабийи болмагъан тиширыуну танг эрттен ач къарангылай сылап болгъандыла аммаларыбыз. Тери аурууу болгъанланы Бызынгыда эм башха жерлерибизде гара сууларыбызда жууундуруп, сау этип болгъандыла.

- Бусагъатда хиджама этедиле. Алай таулулада къартыкъ бла хайырланып, къан жибергенлерин билеме.

- Баш аурууу болгъандан (гипертония) къартыкъ алгъандыла. Ол къан ийиудю. Кюмюшден, алтындан, бек жютю гитче ийнечиги бла къан ургъучлары болгъандыла. Аны бла адамны мангылайына, къаш ортасына жетдиргендиле. Андан къанны бир кесек кетерге къойгъандыла. Анга къартыкъ алгъан, дегендиле.

Анам: «Онжыллыгъымда, башым ауруп, бир кере къартыкъ алдыргъан эдим да, андан бери башым къыйнамагъанды бир кере окъуна!» - деучю эди.

- Сюеги сыннган, чыкъгъан адамны аны жерине уста сала билген къартларыбыз кёп эдиле.

- Хау, таулулада аллай устала болгъандыла. Эллерибизде бусагъатда да бардыла.

- Эр кишиле тауда чалгъы чалгъанда, бичен жыйгъанда бир-бирде аланы жилян къапханды. Анга уа не амал этгендиле?

- Жилян къапхан адамны жарасын эмип тюкюргендиле неда сыкъгъан этгендиле. Къобаргъа къоймагъандыла. Айрандан ичалгъаны тенгли бир ичирип жукълатхандыла.

- Къоян аурууу (эпилепсия) тутхан адамгъа къалай болушхандыла?

- Аны къолуна сууукъ темир тутдургъандыла. Ауузуна къашыкъны кенглигине салгъандыла, тилин къапмасын деп. Къатында тиширыу болса, къарангы этер ючюн, жыйрыкъ этеги неда ботасы бла ауругъанны бетин жапханды. Тили артына тамагъына кетсе, бармакълары бла тилин чыгъаргъандыла.