Туугъан жерибизни тарыхын багъалай

Бу кюнледе мени къолума 1968 жылда чыкъгъан «Коммунизмге жол» газет тюшгенди. Аны бетлерин ача, биринде  Улакъланы Зейтунну  Шахмырзаланы Саидни юсюнден  статьясын кёреме. Арадан аллай бир жыл озгъандан сора ол заманда белгили адамны юсюнден жазылгъанны окъуп, аны бла шагъырейлениу да манга сейир кёрюннгенди. Ол  тарых магъаналыды, деп окъуна айтыргъа боллукъду. Аны себепли биз статьяны,  ол заманда жазылгъаныча, тюрлендирмей беребиз.

 Аны сылтауун да ангылатайым: элли сегиз жыл мындан алгъа чыкъгъан  бла бусагъатдагъы газетни тили, статьяны жазылыу жорукълары иги да тюрленнгенлерине эс бурурчады. Анга да къарамай, малкъар  харфлыкъны биринчи къурагъан акъылман  Шахмырза улу Саидни этген ишини  магъанасы уллулай, даражасы бийиклей къаладыла. 

«Малкъарлы устазланы бек къартларындан бирлери Саид Шахмурзаевди. Ол малкъар тилни эм литератураны айнытыугъа да уллу къыйын салгъан адамды. Партия бла правительство аны жаш тёлюге билим бериуде, коммунист ниетде юйретиуде этген жетишимлери ючюн Совет къыралны бийик саугъасы -Ленинни ордени бла саугъалагъандыла. С.О.Шахмурзаев устаз болуп ишлеген жылларында талай таулуну  илму жолгъа чыгъаргъанды. Ол юйретген жашладан бюгюн  илмуланы кандидатлары болуп ишлегенле бардыла. Ала М.Кудаев, И. Мизиев эм башха жаш алимле аны окъуучуларыдандыла.

Малкъарда биринчи устаз эм белгили поэт С.О.Шахмурзаев история илмугъа да кесини тынгылы юлюшюн къошханды. 1959 жылда Нальчикде бардырылгъан илму конференцияда «Малкъарлыла эм  къарачайлыла» деген вопрос сюзюлген эди. С.О.Шахмурзаев ол конференцияда Махмут Къашхарини «Дивану луати турки» деген аламат китабындан шарт юлгюле келтириу бла малкъар халкъны эндиге дери белгили болмагъан затларын айтхан эди. Артдаракъда  илму-излем институтну археология экспедициясында консультант болуп, Чегем ауузунда буруннгулу малкъар шахарны  тапханды. Малкъарны буруннгулу календарын баямлагъанды, уруш къуугъун эм байрам байракъланы суратларын да бизге танытханды.

Кёп болмай «Коммунизмге жол» газетде «Тотурну арт айы» эм «Хычауман айы» деген назмулары басмаланнгандыла. Ол назму жазыуну субай эм омакъ юлгюсю болуп къалмай, малкъарны историясыны жигитликге жораланнган бек ачыкъ бетлеринден болгъан терен  магъаналы шартды десек да жангыллыкъ тюйюлбюз.

Башда эсгертилген назмулада буруннгулу аскер кийимлени эм кереклени атлары (кюбе – кольчуга, такъыя -шлем, къалкъан -щит) дегенча сёзле  назмугъа  салынып, рифмагъа ариу келселе да, эсгертиу сёзсюз, жаш тёлюге ангылашынмайдыла. Жаш тёлю ол сёзлени, жаланда историяны дерслеринден башха жерде хазна эшитмейди.

Саид Османович Шахмурзаевни  история илмугъа къошхан къыйыны Малкъарны историясында эндиге дери ачыкъланмай  не да  тюз ангылашынмай тургъан талай соруугъа жууап береди.

Илму, билим, культура, жашау къолайлыкъ ёсе баргъаны сайын бизни  жаш тёлюбюз кесини халкъыны историясын билирге бекден бек итинеди. Малкъарлыла  къайдан чыкъгъанларын билирге жаш тёлю бек сюеди.

Илмуну бюгюннгю жеишимлери ол соруугъа толу жууап этерге онг бередиле.

Малкъарлыла Кавказда бурун заманлада жашагъан халкъны туудугъудула. Республиканы тау районларында бардырылгъан археология тинтиуле ол затха толу  шагъатлыкъ этедиле.  Басхан тарында, сууну онг жагъасындан узакъ болмай, Сосрукъа бла Сос деген дорбунла бардыла. Ол дорбунланы онтёрт метр теренликге къазгъанда, сегиз  къатысында да жангыдан от тиргизилген белгиле чыкъгъандыла. Аллай сауутла Огъары Чегемде Къала - Тюбю деген  жерден да чыкъгъандыла.

Бу затла бизни жерлерибизде адам улу бек эртде заманлада таш салгъанына шагъатлыкъ этедиле. Малкъар таулада 15-12 минг жыл мындан алгъын от тиргизген адамланы урлугъу ёчюлмей, бюгюннге дери сакъланнганын кёргюзтген шартла да бардыла. Сосрукъа дорбунну сегиз къатысы сегиз кере ол жерде от тиргизилгенин кёргюзтеди. Хар от этилгени сайын, халкъны культурасы бийикден бийик бола баргъаны  кёрюнеди. Мында ненча  кере адам  жашагъан эсе да, аланы культуралары, адырлары бирге ушайдыла. Анда тышындан келип къошулгъан адамланы культурасына ушагъан адыр не да сауут табылмагъанды.

«Аллай бир узакъ заманны ичинде жашагъан халкъны  саны кёпге нек жайылмагъанды?» дегенле да бардыла. Ол халкъ, баям, кавказлы тилде  сёлешген бёлек миллетге юлешинирге боллукъ эди. Кавказлы халкъланы бет сыфатлары да бирге ушагъаны да аны ючюндю, деп оюмлайма.

Сванлыланы, дюгерлилени, къарачайлыланы эм малкъарлыланы да бет сыфатлары бек жууукъ болуп чыкъгъандыла. Андан тышында да урушла, жукъгъан ауруула: эмина, ёлет,  къара чечек, тели ауруу адамланы аслам къыргъанларын да тергеуге  алыргъа керекди. «Ёлетден  къалгъан кибик»,- деп айтханлары да аны ючюн болур.

Дюгерни  бла Малкъарны бирге жууукълукъларын   кёргюзтген шартла дагъыда бардыла. Юлгюге, Мисир бийни жырын, эки тилде да бир бирге ушагъан бир магананы берген сёзлени айтыргъа боллукъду.

Кавказны халкълары бир бирге жууукъ келген кавказ-ибери тилде сёлешгенлери илмугъа эрттеден белгилиди. Малкъарлыла ол тилде нек сёлешмейдиле? Тил кечирек тюрленирге да боллукъду. Ууакъ-ууакъ бёлюннген халкъланы тышындан келген уруш этген уллуракъ халкъла кеслерине бой салдырып, алагъа кеси тиллерин алдырыргъа къолларындан келлик эди. Ишексиз, Кавказгъа аланла жайылгъандан сора, бу  жерли дукъумланы  - учхунланы  кеслерине бойсундуруп, тиллерин да алдыргъандыла  дерге боллукъду. Ма «Тотурну арт айыны»  юсюнден этилген назмуда  аланла бла къыпчакъла «Чын» аскери бла сермешген кезиу. Чингисханны аскер башчылары Жебе-нойон бла Субудай – багъатыр Дарьял тарындан чыгъып, аланлагъа  чабыуул этген кезиуге келишеди. Ол жигитлик ишле  700 жыл мындан алгъа болургъа боллукъдула.

Урушла апчытхан, ууакъ  кесеклеге бёлюннген халкъла кеслеринден онглу халкъланы тиллерин алмай амаллары  жокъ эди. Ол заманда Кавказда кеслери  къыраллыкъ жюрютген тюрк тилли халкъла булгарлыла,  артдаракъда уа къыпчакълыла кёп заманны бийлик этгендиле. Аланы къолларына къарагъан ууакъ халкъла, мюлк эм тил жаны бла да кеслерини башларын кючлюлеге  ушатхандыла. Биз башда  айтхан  затланы ачыкълауда, аны бла бирге уа талай жигитлик, адамлыкъ, акъыллылыкъ  ишлени  ачыкълагъан  жомакъланы, таурухланы жыйыуда да Саидни уллу  къыйыны бизни эсибизден бир заманда да кетмез.

Бу  къысха статьяда С.О.Шахмурзаевни малкъар халкъны культурасын кётюрюуде, интеллигенциясын  ёсдюрюуде этген ишлерин санап чыгъаргъа бек  къыйынды.

Саид Шахмурзаев ненча тюрлю иш тындыргъан эсе да, ол  бек алгъа устазды, туугъан жерини историясын багъалай билген адамды.

Аны сынауу мындан ары ненча жыл озса да, жаш устазлагъа бек магъаналыды, кёп тюрлю  ишле жюрютгени уа, саулай жаш тёлюге юлгюдю. Ол бизни  историяны багъаларгъа, аны шартларын жыяргъа юйретгенди».