Пятигорскда Лермонтовну жерлери

(баргъаны)

Пятигорскда экскурсия жолоучулукъла кёп болсала да, аланы араларында Лермонтов жерлеге экскурсия энчи жерни алады. Ол аслам сайланнганыны сылтауун лермонтоведенияда аты айтылгъан профессор Б.М. Эйхенбаум чертгенича, шахар Лермонтов жерлери бла белгили болгъанындады.  «Пятигорск саулай да, айтхылыкъ Ресторация бла Лермонтовну юйчюгюнден башлап Бештау бла Машук тауларына дери, деменгили шайырны жашауу, чыгъармачылыгъы, ажымлы ёлгени бла байламлы бир уллу тарых экспонатчады», - дегенди ол. 

Шахарчыла кеслери да шахарны алгъыннгы тарых кёрюмдюсю сакъланырына сакъдыла, туудукълагъа, аланы ызларындан келир тёлюлеге аны жазыучуну аты бла байламлы жерлерин болгъанларыча халда ётдюрюрге итинедиле.

Эолова Арфа. Машукну этеклеринден биринде античный халда ишленнген уллу болмагъан таш жапма барды. Аны къарындашла-архитекторла Бернардацциле 1830-1831 жыллада ишлегендиле, аты уа желлени тейриси Эол бла байламлыды. Жапманы ичинде жел урса, макъамла чыгъаргъан сейир музыка инструмент турады, анга кёпле тынгыларгъа сюедиле. Поэтни биринчи биографы П.А. Висковатый билдиргеннге кёре, Лермонтов ёлюрге бир ыйыкъ къалгъанда жаш тёлю Николавеский цветникде байрам ингир къурагъанды. Анда антрактланы бирини кезиуюнде ол инструментде ким эсе да тынч макъамланы ойнагъанды. Лермонтов а бу ингир ючюн арфаны «бельведерден» Елизаветаны шауданындан ёргерекге элтирге буйрукъ бергенин айтыучу эди. Эолова арфаны юсюнден ол артда «Княжна Мери» повестинде сагъыннганды. 

Елизаветаны шауданы (Академия галерея). Лермонтов кезиуде курорт жашауну арасы былайы болгъанды, анга «Елизаветинский», «Кислосерный», сора «колодезь» дегендиле. Ол жыллада Кавказ суулада ол эм белгили гара суугъа да саналгъанды, 1809 жылда аны белгили доктор Ф.П. Гааз тапхан эди. Кесини дневнигинде шауданны юсюнден Печорин былай айтады: «аны къатында майданда ванна башы къызыл жапма бла жабылгъан юйчюк барды, андан арлакъда уа – галерея, алайда адамла жауун жаугъан кезиуде жюрюрге сюйюучюдюле. Талай тиширыу, терк-терк атлай, майданда ары-бери барадыла, суула багъып башларларын сакълап. Аланы араларында эки-юч ариу бетчиклери болгъанла да эсленедиле…» Шауданны къатында Печорин Грушницкий бла тюбешгенди, Мери княжна уа жаралы болгъан Грушницкийге тюшюрюп ийген стаканын ёрге алыргъа болушханды. Быллай кезиуле ол жыллада курорт турмушда тюбей-тюбей тургъандыла.

Онтогъузунчу ёмюрде эски агъач юйле  кетерилип, шауданны къатында архитектор С.И. Уптонну проекти бла ташдан Елизаветаны галереясын ишлегендиле. 1925 жылда уа Илмула Академияны 200-жыллыгъына атап,  анга Академия галерея дегендиле.

Лермонтовну гроту. 1837 жылда Лермонтов «Вид Пятигорска» деген суратны ишлегенди. Анда шахар поэт аны поэт Елизаветаны шауданындан кёрген жаны бла суратланыпды, Машукну къаялы этегинде дорбун да кёрюнеди. Алайны тапландыргъанда дорбунну да айбатландыргъандыла, ичинде таш шинтикле, жолчукъ ишлегендиле, жан-жанларындан да терекле бла кёкенле орнатхандыла. Ма бу гротда тюбешдиргенди шайыр Печорин бла Вераны. Андан бери былайы Лермонтовну гроту деген атны жюрютеди. Грот бюгюн да онтогъузунчу ёмюрню ортасындача сакъланнганды.

Лермонтов ваннала. Ариу ванна мекям «Цветник» курорт паркда орналыпды. Пятигорскну эм ариу мекямларындан бири болуп, ала 1826-1831 жыллада ишленнгендиле. Алгъа ала Николаевскийле деген атны жюрютгендиле. Архив билдириулеге кёре, 1837 жылны жайында Лермонтовха мында 20 процедура этилгенди. Шуёху Святослав Раевскийге письмосунда ол былай жазгъанды: «Жолда сууукъсурап, суулагъа ревматизм онгуму алып жетгенме; арбадан мени адамла  къолларына алып чыгъаргъандыла, жюрюялмай эдим – бир айны ичинде суула мени аякъ юсюне салгъандыла, бир заманда да саулугъум алай кючлю болмагъанды…»

Мекямны къурулушу баргъаны бла тёгерек да жангыртылгъанды: гара суула бир ыз бла келирча, батмакъла да болмазча этилгенди. Жолла ишленип, гюлле ёсдюрюледиле.

Диананы гроту. Николаевский ванналадан узакъ болмай 1830 жылда жалгъан дорбун ишленнгенди. Аны таш къабыргъалары, Минги тауну тёппелерича, эки баш болуп къошулгъандыла. Ол генерал Г.А. Эммануель 1829 жылда Элбрусха экспедициясы жеишимли бошалгъаныны белгиси болгъанды. Жангы гротха рим мифологияда мараучуланы тейриси Диананы аты берилгенди.

1841 жылны 8 июлюнда, дуэльге дери бир ыйыкъ къалгъанды, Лермонтов бла аны шуёхлары мында байрам ингир къурагъандыла. Поэтни Тенгинский полкдан нёгери декабрист Н.И. Лорер аны былай эсгерген эди: «Гротну башын тюрлю-тюрлю тюрсюнлю жабыуланы бирге ариу къысып, башларындан а тёгерек кюзгю салып жасагъандыла. Къабыргъалагъа персид кюйюзле, башына сейир чыракъла тагъылгъандыла. Тышында, аллеялада уллу тереклеге, эки жюзден да кёп тюрсюнлю жау чыракъла салгъандыла. Аскер музыканы хору гротну башында майданнга сыйыннганды. Лермонтов бу жол бир кёп тепсегенди, башхалада да бу ингирде бир энчи жарыкълыкъ бар эди…» Диананы гротунда байрам ингир кечге дери баргъанды.

«Водяное общество» сюйген дагъыда башха жер а Ресторация да болгъанды.

 Ресторация. Ол ташдан классика халда ишленнген мекямды, бюгюнлюкде да шахарны эм ариу жерлеринден бирине саналады. Аны къурулушун архитектор И.И. Шарлеманьны проектине кёре Пятигорскну биринчи зодчийлери къарындашла Джузеппе бла Джованни Бернардацциле тамамлагъандыла. Печорин бла Мерини Лермонтов быйлайгъа эки кере келтиргенди. Аны юсюнден Печорин дневнигинде былай да жазгъанды: «Тамбла ресторацияны залында байрам ингир боллукъду, анда княжна бла мазурканы тепсерикме». Ресторацияда жазыучу Пятгорскга ахыр кере 1841 жылда келгенинде бир кечени къалгъан эди. Башха-башха жыллада мында ышыкъны А.С, Пушкин, А.А. Бестужев-Марлинский, В.Г. Белинский, Л.Н. Толстой тапхандыла.

Пятигорск чунгур. «Княжна Мери» повестьде Лермонтов Машукну этегинде чунгурну юсюнден сагъынады, алимлени оюмларына кёре уа, ол ёчюлген вулкандан къалгъанды. Кечирек бардырылгъан тинтиуледен сора тохташдырылгъаныча, ол гара сууланы ызлары къурагъан жер тюбюнде уллу дорбунду. Аны башы бир кесекден, чачылып, тюбюне тюшгенди, алай бла уллу чунгур къуралгъанды. Аны тюбюнде уа кём-кёк сууу бла кёлню бла таш гротну кёребиз.

Заманларын чунгурда ётдюрюрге «водяное обществону» келечилери, айхай да, сюйгендиле. Ол кезиуде былайгъа жан-жанларындан къалын кёкенле ёсген, ахыры уа ташдан жаяу жолчукъ келтиргенди. Романны юзюклеринден бири чунгур бла байламлыды. Адамла аны тюбюнде не болгъанын кёрюрге асыры сюйгенлеринден, айтыулагъа кёре, башындан кёпюр ишлеп, аны юсюнде тепсеген окъуна этгендиле. 1857-1858 жыллада къаяны ичи бла андагъы кёлге жол ишленнгенди, акъырын-акъырын тёгерек да айбат болгъанды.

Дуэль болгъан жер. Пятигорскну Лермонтов жерлеринден эм кёп сейир Н.С. Мартынов бла дуэль баргъан жер къозгъайды. Бусагъатда анда Б.М. Микешинни проекти бла кисловодск юзмезден ишленнген эсгертме турады. Тёгерек мурдорда – поэт Тенгинчи полкда кийген кийимлери бла доммакъ эсгертмеси. Алай, Микешин аны алгъадан оюм этгенича ахырына дери ишлерге жетишалмай къалгъанды. Аны алышындыргъан скульпторла В. Козлов бла Л. Дитрих эсгертмени тёгерегине буруула салгъандыла. Окълагъа ушагъан таш буруула, ауур темир шынжырла бла грифле поэтни бушуулу къадарыны белгисидиле. Эсгертме 1915 жылны 15 июлюнда ачылгъанды.

М.Ю. Лермонтов алгъадан асыралгъан жер. Лермонтовну дуэльден сора экинчи кюн асырагъандыла. Ол къуллукъ этген тёрт полкну келечилери поэтни ахыр жолуна ашырыргъа жыйылгъан эдиле. Ала шайырны ёлюгюн Машукну къатында эски къабырлагъа келтиргендиле, мында ол сегиз айны тургъанды. Артда, уллу къыйын салып, аны аммасы Елизавета Алексеевна Арсеньева туудугъуну ёлюгюн Тарханыледе тукъум къабырлагъа кёчюртгенди. Алай бла шайыр жерин анасыны къабырыны къатында тапханды. Пятигорскда ол алгъадан асыралгъан жерде энди акъ машук ташдан эсгертме турады.

                                 Тюш

Кёкюрегими окъ тешип, жатама

Дагъыстанны исси ёзенинде.

Тютюн этеди ачылгъан жарам а,

Къаным эркин келе ёзегинден.

Юзмез талачыкъда, кесим къалгъанча,

Сары тёппелери кюнде къыза,

Къая ранла да юсюмю басханча,

Жатама мен, ёлю жукъу къыса.

М.Ю. Лермонтовну эсгертмеси. 1889 жылны 16 августунда Пятигорскда аслам адамны къатышыуу бла Лермонтовха Россейде биринчи эсгертме ачылгъанды. Аны ишлеуге ахча 18 жылгъа жууукъ заманны ичинде жыйылгъанды. Эм иги проектге уа скульптор Александр Михайлович Опекушин ишлеген саналгъанды, А.С. Пушкинни Москвада эсгертмеси да аны проекти бла жарашдырылгъанды.

Поэтни доммакъ эсгертмесин Петербургда ишлегендиле, мурдоруна Къырымдан сегиз уллу гранит плита келтиргендиле, тийресинде уа фонтаны бла жашил сквер барды. Скульптурада поэт, олтуруп, терен сагъыш этеди, аякъларыны аллында–ачыкъ китап. Кёзлери анга кёп илхам берген, учундургъан, къанат битдирген Кавказ таулагъа къарайдыла.            

Жыл сайын 15 октябрьде, поэтни туугъан кюнюнде, Лермонтов скверде шайырны эсгертмесини аллында къууанчлы митинг болады, анда поэтни чыгъармаларын сюйгенле жыйыладыла, назмуларын окъуйдула. Алай бла шайыр аны сюйгенлени жюреклеринде жашайды, фахмусу уа бюгюн да адабиятны жарыкъ чырагъы болгъанлай къалады.

Кульчаланы Зульфия.

Сурат авторнуду.