«Берген антыма кертичилей къалама»

Алгъаракълада, Медицинада ишлегенлени кюнюнде, кёп врачла, медсестрала да сыйлы саугъала бла белгиленнгендиле. Сыйлы атлагъа, белгилеге тийишли болгъанла да аслам эдиле. Саугъаланнганланы араларында Аппайланы Хусейни жашы Шамил да болгъанды. Ол «Республикада жукъгъан аурууладан бакъгъан бек иги врач» деген атха тийишли кёрюлгенди. Бюгюн ол редакцияны къонагъыды.

– Шамил, сени республикада кёпле таныйдыла, болсада сени юсюнгден  бютюн кёбюрек билирге сюйгенле да болурла.

– Бабугентде туугъанма,  мектепни де анда бошагъанма. Устазларымы  бек сюйгенме. Ала манга билимге  жол ачханлары ючюн жюрек ыразылыгъымы дайым да билдиргенлей турама. Андан сора КъМКъУ-ну медицина бёлюмюне кирип окъугъанма. Артха къарагъанда, студент жылларым бек къыйын эдиле дерге боллукъма. Нек дегенде гитче заманымда Нальчикге жаланда атам эмда анам бла келиучю эдим, шахарны билмегенме, анда жашаудан хапарым чыртда  жокъ эди. Кёп заманны светофор болмагъан жерде  жолдан ётерге къоркъуп тургъанма. Кертисин айтсам, бусагъатда да ол жаны бла арам аламат тюйюлдю.

Окъугъан да бек къыйын эди манга: эсимде кёпню туталмагъаным ючюн  алты жылны ичинде тёрт-беш сагъатдан кёп  жукълагъанма деп билмейме. Тенглерим бла бир кере да киногъа бармагъанма.  Эрттенликде юйде ауузланып, ингирге дери  ауузума суу  окъуна салмагъанма. Ашханабызда ашны жаратмагъандан угъай, юй азыкълагъа  юйреннгеним ючюн.

Алай бла биринчи эки жылда бек къыйналыргъа тюшгенди. Ючюнчю курсда уа бир кесек тынчыракъ болгъанды. Аны алайлыгъы кеси аллыма жашау этерге юйреннгеним, андан сора да, сейирни къозгъагъан предметле башланнганлары бла байламлы болур эди. Болсада алгъынча жукъугъа аз  заман къала эди. Аны юсюне уа аз-аздан кёзлерим да осал кёрюп башлайдыла.

Битеу ол чурумлагъа да къарамай, 2011 жылда окъуууму бошап, диплом алып  чыгъама.

– Урунуу жолунг а къайда башланнганды?

 – КъМКъУ-ну бошагъан  жылда окъуна аны медицина бёлюмюнде жукъгъан ауруула жаны бла кафедрагъа кирип, интернатураны да бошайма. Черек районда ара больницаны баш врачы Къоркъмазланы Людмиланы тилеги бла районнга къайтып, жукъгъан аурууладан багъыу ишни къолгъа алама. Алай бла больницаны кюндюзгю  бёлюмюнде эмда поликлиникасында да ишлеп башлайма. Кёп кечелени ётдюрюрге тюшгенди больницада, терк болушлукъ берген машина бла саусузлагъа да баргъанма. Алай бла  тынгылы сынам жыйышдыргъанма деп, таукел айтыргъа боллукъма.

Черек район больницада ишлеген кюнлерими унутмайма, анда врачлагъа да бек ыразыма. Ала мени кеслерини уллу да, шуёх да юйюрлерине ыразы болуп алгъан эдиле. Мен да хар ким бла да шуёхлукъ жюрютюрге итиннгенме. Ол хайырын бермей къоймагъанды. Мен андан кетгенли онеки жыл болуп келеди, элге барсам, больницагъа да кесими юйюмеча къайтмай кетмейме.

– СПИД-ге эмда башха жукъгъан ауруулагъа къажау арагъа уа къалай тюшгенсе?

 – Аны баш врачы Марина Иванова, сёлешип, жукъгъан аурууладан бакъгъан врач-инфекционист керек болгъанын айтып, ары чакъырады. Тюзюн айтсам, ВИЧ-ден бла СПИД-ден  ауругъанлагъа багъарыгъым а келмей эди. Ол аурууладан наркоманла, ичгичиле, аманлыкъчыла, хауле айланнганла ауругъанларын билгеним ючюн. Арсарлы болуп сау айны тургъанма. Ахырында  ыразылыгъымы билдиреме. Анга Нальчикде ишлеген коллегаларым да  юлюшлерин къошхандыла.

Алай бла 2014 жылдан бери ВИЧ-инфекция эмда вируслу гепатит бёлюмде врач борчуму толтурама.  Вирус гепатитден, ВИЧ-инфекциядан, СПИД-ден ауругъанлагъа да бакъгъанма. Тёрт жылдан а больницаны оноучулары ВИЧ/СПИД-ден ауругъанлагъа деп  энчи бёлюм къураргъа айтадыла.  Анга анда ишлеген  врач  башчылыкъ этерге керек эди да, ол борчну мени боюнума саладыла.

–  Сабий, жаш заманынгда уа къаллай усталыкъны жаратханса?

– Кертисин айтсам, врач болур умутум жокъ эди. Жюль Вернни  чыгъармаларында ёсгеним себепли болур, табийгъатны бек сюйгенме, биологну усталыгъына кёзюм къарагъанды. Болсада атам бла анам  врач болсам ыразы эдиле. Алай медицинагъа да сейирим бар эди: гитче заманымдан бери да дарман хансланы жыяргъа сюйгенме, аладан тюрлю-тюрлю дарманла да жарашдыргъанма.

Аурууланы юслеринден да кёп китап окъугъанма. Бюгюнлюкде да хайырланама аланы. Белгили жазыучу Майя Гогуланны «Попрощайтесь с болезнями» деген китабы да къозгъагъанды медицинагъа сейирими. Ол анда доктор Кацудзо Нишини кийик саулукълу болуууну  амалларыны бла жорукъларыны юслеринден жаза эди.

Университетде окъугъанымда уа жюрекге багъыуну сайларгъа умут этгенме. Электрокардиографиядан тюрлю-тюрлю курсланы да ётеме, кардиологиядан эмда терапиядан кёп китап, журнал да окъуйма. Алтынчы курсха жетгенимде уа, жукъгъан аурууладан бакъгъан врачла жетишмей эдиле да, ала бла байламлы кафедрагъа  киреме. Интернатураны, ызы бла уа ординатураны да ётеме.   

– Сайлагъан усталыгъынг бла тюбешиу а къачан эмда къалай болгъанды?

– Ол 2010 жылда болгъанды. Бешинчи курсну  бошай тура эдим. Курсубузда тенглерими бир къаууму бла август айны толусунлай Черек районну ара больницасында ишлерге келишебиз. Сора Къоркъмазланы Людмилагъа келебиз да, бир айны  ишлерге эркинлик беририн тилейбиз. Ол угъай демейди. Сора мени  жукъгъан аурууладан бакъгъан бёлюмге ашырады. Аны   врачы,  ауруп, ишге чыкъмай тура эди. Манга абаданлагъа, сабийлеге да багъаргъа тюшгенди.

Сёзсюз, къыйын, аны бла бирге уа  жууаплы да иш эди ол. Бютюнда бешинчи курсну бошагъан  студентге. Белгили врач, Социалист Урунууну Жигити  Евгений Тареев былай айтхан эди: «Тынгылы врач болууну жаланда бир жолу барды: китап – саусуз, саусуз – китап». Ма алай  ишлерге тюшгенди. 

– Ишингде эм къыйыны неди?

 – Саусузунгу ёлгени. Анга юйреналмайса. Дагъыда бир-бирле айтханынгы эшитирге артыкъ бек сюймейдиле. Аллай кезиуледе юйретиу-ангылатыу ишни бардырыргъа да тюшеди.

– Ковидни кезиуюнде сизге да уллу ауурлукъ жетгенин билеме.

– Жукъгъан ауруулагъа бакъгъан врачла анга биринчиле болуп тюбегенбиз. Ал заманда  аны ючюн  къошакъ тёлеуле жокъ эдиле, болсада биз   ишибизни къоймагъанбыз. Барыбыз да Гиппократны антына кертичилей къалгъанбыз.

Кесими юсюмден айтсам, бек къыйын саусузла бла ишлегенме эки жылны (2020-2022) ичинде. Бёлюмде таматалыкъ да этгенме, багъыу ишими да къоймагъанма. Ол заманда ёлюмню кёп кёрюрге да тюшгенди. Бюгюн да унуталмайма ол кюнлени. Бек къыйыны уа – кёпле, коронавирус не болгъанын ангыламай, врачланы терслегенлери. «Врачла пандемия не къадар узакъгъа созулуруна ыразыдыла, саусузланы ёлюр чекге кеслери жетдиредиле, ёлгенлени юслеринден шартланы тюз бермейдиле», – деген, башха дау сёзлери да жюрекге жете эдиле. Аллай сёзлени эшитген  къыйын эди. Бютюнда бизге,  кече-кюн демей, ёлюмню кёзюне къарагъан врачлагъа. 

Дагъыда бек къыйыны уа – ауруп тургъанланы, жууукъларыбызгъа да жукъдурурбуз деп, къоркъмай, ала бла байламлыкъ жюрютгенлери, адамла аслам жыйылгъан жерге баргъанлары, жамауат транспортда айланнганлары эди. Коронавирусдан сакъланырча дарман чыкъгъанда уа, кёпле аны юсюнден  болмачы хапарла жайгъандыла. Ол да бек чырмагъанды. Дарман салдыргъанладан а хазна адам ёлмегенди.

– Саусузларынг а кимледиле?

– Къыркъ проценти  ичгичиле, наркоманла, 50 проценти былхымсыз жашау бардыргъанла, 10 проценти да юйдегили болгъандан сора бир бирлерине аурууну жукъдургъанла.

– Инфекция ачыкъ кёзледен да кирирге боллукъду дейдиле, ол алаймыды?

– Кёзлени кир къолла бла ышыса, хау. Аланы юсю бла  вирус гепатит, ВИЧ-инфекциядан да аурургъа боллукъду. Саусуз адамны къаны кёзге аз-маз окъуна жагъылса да.

– Адамла врач болгъанынгы билселе, олсагъат саулукъларындан тарыгъып башлайдыла. Сенде да бола болур алай?

– Танымагъан адамланы араларында  врач болгъанымы букъдурургъа кюрешеме. Нек дегенде олсагъат соруула берип башлайдыла. Таныгъан адамла уа тойда, бушууда болсун, къатыма келип,  аурууларыны неда саусуз жууукъларыны юслеринден айтып башлайдыла. Бирде ол затла заманны къысхартыргъа болушадыла, бирде уа башынгы да аурутадыла.

– Врачны  ырыслары бармыдыла?

– Хау, ала кёпдюле. Сёз ючюн, кёп врачла бир бирлерине женгил дежурствону неда тынчлыкълы сменни тежемейдиле, ол тежеуле ишни бузаргъа боллугъуна ийнанадыла. Ырыслагъа ийнанмайма. Аллах не буюрса, алай боллугъуна  ийнанама.

– Бусагъатда жай кезиудю, кёпле солургъа тенгиз жагъасына, башха жерлеге да барадыла. Бир тюрлю жукъгъан ауруу тапмай къайтыр ючюн, не этерге керекди?

– Бек алгъа жолгъа атланнган адам медицина страховканы эсге алгъан  тынгылы туроператор бла ишлерге керекди. Къалын агъачны тийрелеринде, бийик кырдыкла ёсген жерде солур кереклиси жокъду. Кюнде кёп турургъа жарамайды. Тыш къыраллагъа баргъанда, гитче сабийлени юйде къойгъандан игиси жокъду. Жолда нени болсада ашаргъа жарамайды. Буруннгулуланы сёзлери барды: атанг, ананг ашамагъан ашны ашама, деп.  Бек башы уа – санитар тазалыкъ болмагъан жерге кирип, ауузланыр кереклиси жокъду.