Саулукъ эмда бохча тозурамазча

Бусагъатда гипермаркетледе сатылгъан ашланы бир къаууму  химикатладан толудула. Къалай сайларгъа керекди керти ашны? Аны юсюнден диетолог эм нутрициолог  Байсыланы Мурат бла ушакъ этгенбиз.

- Экспертлени оюмларына кёре, бусагъатда жалгъан ашланы санына эм алгъа къайсыла тюшедиле?

- Бал, къаймакъ (сют баш), оливка жау, аныча къызыл этли къакъланнган чабакъ, чабакъ консервала, креветкала, краб таякъчыкъла, икра (чабакъ жыйны) эм эт ашарыкъла шёндю бек жалгъан ашарыкъладыла.

- Къаймакъны юсюнден толуракъ айтсагъыз эди?

-Шёндю сют ашарыкъланы жарашдыра туруп, керти сары жауну орунуна, андан эсе иги да учуз болгъан битим жауланы хайырланадыла. Сёз ючюн – пальма жауну. Ол а адамны чархына иги жарашмагъан затды.

Ётюрюк сют башны керти сют башдан  башхалыгъын тохташдырыуну бир бёлек амалы  барды. Хар заманда да сют башны  ким чыгъаргъанына эс буругъуз. Атлары айтылгъан предпринимательле, сют башны игилигин тийишли даражада тутаргъа кюрешедиле. Къаллай бир  заманны сакъларгъа (тутаргъа) боллугъуна да къарагъыз. Ётюрюк сют баш керти сют башдан эсе кёпге дери  бузулмай турады. Асыры учузуна да ышанмагъыз, ол ётюрюк сют баш болургъа боллукъду.

Битим жаудан жарашдырылгъаны ауузда терк  эримейди эм аны сют татыуу да болмайды. Ётюрюк сют баш  холодильникде кёп турса, чириген татыу этерикди.

- Бусагъатда жангы балны жетген кезиуюдю. Биз не затха аслам эс бурургъа керекбиз?

-Адамлыкълары болмагъан предпринимательле, терк файдалы болургъа итине, жетмеген балны – жартысы нектар бал болгъан продукцияны - сатаргъа  кюрешедиле. Нектарда мылы - 75 процент, жетмеген балда – 19-20 процент болады. Жетмеген бал терк окъуна ачып къалады. Балны жетгенин бла къалгъанын, къашыкъчыкъны балгъа сугъуп, ёрге тартсагъыз билликсиз. Жетген бал созулгъан этеди. Жетмеген созулмай, юзюлюп къалады.

Хар заманда да бал къаллай татыулу болгъанына  эс буругъуз. Керти бал алгъа тамагъыгъызны къыздыргъанча этип, артда уа, бал чибинле аны къаллай гюлледен жыйгъан эселе да, аллай татыу этерикди аузугъузда. Татыуу, ариу ийиси да жокъ эсе, мияла  конфетча неда кюйдюрюлген бал тузча татыу эте эсе – ётюрюк балды.

Крем бал да – кёп жайылгъан учуз сортлу осал балды. Анга соя (жашил къудору) унну эм сютню, крахмалны къошадыла. Аны билген къыйын тюйюлдю. Бирлитрлик банка толу болса, керти бал бир килограмм бла тёрт жюз элли грамм тартырыкъды, крем бал а – жаланда сегиз жюз грамм. Сатыучула крем балны холодильникде тутугъуз дейдиле. Керти балны уа холодильникде тутаргъа  жарамайды.

- Олива жауну саулукъгъа игилигини юсюнден кёп айтылгъанлай турады. Алай аны да кертисин къайда излеп табайыкъ?

-Олива жауну алырдан алгъа  экспертле этикетканы тынгылы окъугъуз, сора бетине эм татыууна эс буругъуз. Этикеткасында къайда жарашдырылгъанындан сора да шешалагъа къайсы къыралда къуюлгъаны да жазылып болургъа керекдиле. Оливала ёсмеген къыралда шешалагъа къуюлгъан жауну алмагъыз.

Иги олива жау окъуна кюн тийген жерде кёп заманны турса, бетин тас этеди, татыуу да, жараулу затлары да кетедиле. Ол себепден запасха деп кёп алыргъа жарамайды. Бир кесекге холодильникге салсагъыз окъуна – башы кёмюк этерикди.

- Чабакъ жыны й кюч   къарыу береди. Алай энди аны да алышындырыргъа, алыучуланы алдаргъа юйреннгендиле.

- Багъалы жыйны  окъуна да иги болмай къалыргъа боллукъду. Керти икрада мылы бек аз болургъа керекди.  Ётюрюк икра  окъуна да чабакъ ийис этерге, тюрсюню да, бюртюклерини формалары да керти жыйны кибик болургъа боллукъдула. Аллай икраны тишигиз бла эзип билаллыкъсыз керти болгъанын. Керти жыйныны  бюртюгю, тишле бла къысханда, атылгъан этеди, татыуу да ачыракъ болады, ётюрюгю уа – эзилип къалады. Икраны къайнар суу бла айырыргъа да боллукъду, керти  икраны  бюртюгюн къайнай тургъан суугъа атсагъыз, белогу бише башларыкъды сууда акъ сызлыкъ къоя, кеси уа бузулмай къаллыкъды.  Ётюрюк жыйны уа къайнар сууда сыфатын  тас этеди эм эрип башлайды.

- Биз бек сюйген салатланы бир- бирлери краб  таякъчыкъла бла хазырланадыла. Аланы игисин къалай билирге боллукъду?

-Былай къарап, краб таякъчыкъла иги не аман болгъанларын биляллыкъ тюйюлсюз. Аны жаланда лабораториялада тохташдыраллыкъдыла. Алай эсе, хайырланыучула  не этсинле?  Аллай ашарыкъланы аз ала туругъуз. Хайырлары да азды аланы.

Упаковкаларында айтылгъанына кёре, алагъа крахмал, бояула, консервантла эм чабакъ фарш къошадыла. Чабакъ фарш да он процентден кёп болмаучуду. Тинтиуле бардырылгъандан сора, краб таякъчыкъланы  токъсан проценти неден этилгенин тохташдыралмагъандыла экспертле окъуна.

- Консервала уа бютюнда къууандыра болмазла экспертлени?

- Чабакъ консерваланы сатып алгъан адам анда чабакъ эм соус къаллай бир болгъанларын бир заманда да тохташдыраллыкъ тюйюлдю. Адамлыкълары болмагъан производительле аны аслам хайырланадыла. Соус не къадар кёп болса, производство къоранчла аллай бир аз, файда уа аллай бир кёп болады.

Чабакъ промышленностьда керти консервантланы синтетикалыла къыстагъандыла. Производительле да чабакъны ёлчемин кёбейтирик затланы кёп къошадыла. Банка тынгылы жабылмаса, анда болгъан тутурукъ ашха киреди, сора ашарыкъны ачытады. Консервантлада болгъан бактерияла ашарыкъны бетин эм ийисин болгъаныча тутадыла эм аны сакълауну болжалын кёбейтедиле. Осал чабакъ консерваланы ашасагъыз, ууланыргъа, аш орунугъуз аурургъа, къаныгъызны басымы кётюрюлюрге боллукъдула, ракдан аурургъа окъуна къоркъуу барды.

- Къызыл этли чабакъ а къоркъуусузмуду?

- Шёндю лосось, форель эм сёмга чабакъланы тюкенледе сатылгъанларыны 95 процентин фермалада жалгъан ашла бла ёсдюредиле. Аланы этлерин сизни аууз сууларыгъызны келтирирча  къызгъылдым этер ючюн, чабакъ ёсдюрюучюле алагъа бояулу ашла бла багъадыла.

Алдаулагъа адамла башха чабакъланы  сатып алгъанда да тюберге боллукъдула. Ол чабакъла бири бирине бек ушайдыла, - акъ чабакъ да, хек чабакъ да  башлары, терилери кетерилип болсала, бирин биринден айыраллыкъ тюйюлсюз Треска чабакъны орунуна хек чабакъны салып, треска чабакъды деп жазаргъа, анга да сертификатны къошаргъа да боллукъдула.

Чабакъ къайсы къумалы болгъанын тохташдыраллыкъ лабораторияла битеу къыралда окъуна бек аздыла. Аланы бармакъларынг бла санап чыгъаргъа боллукъду.

- Креветкала уа?

- Креветкаланы тутханлай окъуна бузлатадыла, юслерин да буз къап бла жабадыла, сынмасынла деп. Юсюнде  бузу быллай бир болургъа керекди деген закон да жокъду, аны хатасындан креветкаланы тутуучула эм сатыучула бузну  къыркъ процентге дери кёбейтедиле.

Креветкаланы тенгиз жагъалагъа жууукъдагъы суулада да ёсдюредиле. Аны хатасындан аланы этлеринде ауур металла эм антибиотикле болуучудула. Асламысында уа  адамны чархындан кетмей бек кёп туруучу - левомицин. Былай къарагъанда, аллай «дарманла» бла ёсдюрюлген креветканы айыраллыкъ тюйюлсюз. Экспертле да  тенгизде тутулгъан креветкаланы хайырланыгъыз дейдиле. Бек башы уа  упаковкада  жазылгъанына эс буруп окъугъуз.

- Бизни республикада къакъланнган этни бек сюедиле. Ол а саулукъгъа хайырлымыды?

-Тютюнде къакъланнган чабакъны кёп ашасагъыз, саулугъугъузгъа заран тюшерге боллукъду. Бизде чабакъны  жукъа тютюн бла къакълайдыла асламысында. Ол а бек кючлю канцерогенди.

Тюз технология бла къакъланнган чабакъны жукъа тютюн бла къакъланнганындан айыргъан къыйынды, алай эсе да, айырыргъа уа боллукъду. Сатыучугъа кесип кёргюзтюгюз дегиз. Тюз къакъланнган чабакъны кесилген жеринде эти акъсылдым боллукъду. Андан сора да,  чабакъ къачан къакъланнганына, къалай сакъланнганына да эс буругъуз. Чабакъны эртте къакълагъан эселе, къалай сакъланнганын билир онг жокъ эсе, анда заранлы микробла болургъа боллукъдула.  Аллай чабакъны ашасагъыз, ууланырыгъыгъызгъа сёз да жокъду.

- Бирде тюкенде ариу эт сатып алсанг да, татыуу уа аламат болмайды.

-  Хау, былай къарагъанда, тап, ариу кёрюннген эт окъуна заранлы болургъа боллукъду. Этге кёп тюрлю нитратланы сугъадыла, ала уа, эт иги кесек заманны сакъланнган эсе да, аны бет сыфатын бузмай  тутадыла.

Пельменьлеге да тийишлиси чакълы эт салмай къояргъа боллукъдула. Кертиси бла да, алада эт упаковкада айтылгъанындан аз болуучуду, асламысы уа учуз эт болургъа боллукъду. Соя ун да къошадыла, тууар этди деп алдайдыла, тауукъ эт болгъанын жашырып. Ашарыкъланы  ол халда алышындырыу адамны саулугъуна заран  тюшюреди деп айталлыкъ тюйюлбюз, бохчаны женгиллетиригине уа – сёз жокъду.