Бу кюнледе 1917 жылда Октябрь революцияны башламчыларындан бири, совет къыралда белгили политик, ВЧК-ны оноучусу, РСФСР-ни ич ишлерини халкъ комиссары Феликс Дзержинский ауушханлы 100 жыл болады. Бу материалда «темир» Феликсни жашаууну, ол къыралны тарыхында къойгъан ызны эмда бюгюнлюкде право низамны сакълауда магъанасыны юслеринден жазаргъа сюебиз.
Сайлау
1926 жылда 20 июльда Феликс Дзержинский, ол кезиуде СССР-ни халкъ мюлкюню баш советини (ВСНХ) башчысыны къуллугъунда ишлегенди, Коммунистлени (большевиклени) битеусоюз партиясыны ара комитетини жыйылыуунда сёлешеди. Сёз Совет Союзну экономика болумуну эмда аны айнытыуну мадарларыны юсюнден барады. Дзержинский, хар замандача, ачыкъ, къаты сёлешгенди. Сахнадан тюше, кёлю аманнга бурады. Анга сейирсиннген болмагъанды, эки жыл андан алгъа медикле Феликс Эдмундовични жюреги ахырда осал болгъанын ачыкълагъандыла. «Темир» Феликс ол кюнню кётюралмай, ингирде ауушханды.
Революцияны жанына Дзержинский гимназияда окъугъан жылларында (1895 жылда) тургъанды. Бу ниетлери ючюн ол кёп кере тутмакъда олтургъанды, алай къачып, жангыдан нёгерлерини тизмесине къошулгъанды.
Октябрь революцияны бачамасы Ленин бла Дзержинский 1906 жылда танышхандыла. Тарыхчыла жазгъанларыча, Феликс Эдмундович революция бардырыргъа, властьны къолгъа этерге деген оноу чыгъарылгъан кенгешге къатышханды, аскер-революция арагъа киргенди.
Анга большевиклени партиясы къызыл гвардияны къураргъа ышанадыла. Бу буйрукъну ол бийик даражада толтурады, анга уа, Болжаллы правительствону къаршчылыгъына къарамай, къызыл аскерчиле хорлагъанлары да шагъатлыкъ этеди. Ол башчылыкъ этген къауум 1917 жылда почтамтны бла телеграфны къолгъа этгенди.
Феликс Дзержинскийни жашауу таурухха бурулгъанды, ол тарыхда революцияны ниетлерини керти къоруулаучусуча къалгъанды. Аны таныгъанла ол революцияны бир заманда да сатмагъанын, аны тюзлюгюне бир кере да ишекли болмагъанын, аны бла бирге сабыр, тынч, иш кёллю, салгъан муратларын толтурургъа итиннген, осал къылыкълары болмагъан адамныча ачыкълагъандыла. «Дзержинский къаты жюрекли, аяусуз да тюйюл эди. Кертисин айтханда, ол жумушакъ, сюйдюмлю, сыйын тута билген адам эди. Кесини излемлерин, къылыкъларын ишинден бийикге бир заманда да салмагъанды…» - деп жаза эди аны юсюнден 1927 жылда ОГПУ-ну башчысы В.Р. Менжинский.
ЧК-ны башчысы
1917 жылда 20 декабрьде Халкъ комиссарланы советинде Битеуроссей чрезвычайный комиссия къуралады. Ол революциягъа къажау болгъанланы тохтатыргъа керек эди.
Дзержинскийни къаршы нёгерлеринден бири Яков Петерс эсгериулеринде анга башчылыкъ этерге сюйгенле кёп болгъандыла, алай Феликс Эдмундовични чрезвычайный комиссия къалай ишлерге, къаллай жумушланы толтурургъа керек болгъаныны юсюнден оюмларына тынгылагъандан сора, Ленин аны сайлагъанын жазады. Лениннге революцияны ниетлерин тюз ангылагъан, анга битеу жюреги бла берилген, аны бла бирге уа азап салыугъа къажау сюелген адам керек болгъанды. Дзержинский бу излемлеге толусунлай келишгенди.
«Темир» Феликс
Туугъан заманда Феликс бла бирге анга энтта Щенсный деген ат берилген эди. Поляк тилден а ол «насыплы» деп кёчюрюледи. Кертисин айтханда, аны туугъаны да уллу насып болгъанды – сабийден ауругъан кезиуде аны анасы уругъа жыгъылгъан эди. Къоркъуу болгъан эсе да, сабий, ана да сау къаладыла. Ма аны ючюн атагъандыла анга атасы бла анасы Щенсный деп. Къадар бу атны тюзлюгюн бир ненча кере кёргюзтгенди.
1918 жылда Халкъ комиссарланы совети Москвагъа кёчгенде, Дзержинскийге эки кере чабыуул этиледи. Лубянский майданда ВЧК-гъа берилген мекямда аны отоуу экинчи къатда орналгъанды. Аны терезелери орамгъа чыкъгъандыла. Бир жол терезеден ичине гранат атхандыла. Алай ол чачылгъынчы, Дзержинский отоуда болгъан темир сейфни ичинде бугъунуп, сау къалады. «Темир» Феликс деген ат анга андан сора аталгъанды.
Аты ёмюрлюкдю
Феликс Дзержинскийни аты тарыхда кёп тюрлю ишле бла къалгъанды. Эм уллу ахшылыкъларындан бири – Граждан урушдан сора ёксюз, къарар адамлары болмагъан сабийлеге болушлукъну къурауду. Ол жыллада уа орамда 5 миллион сабий къалгъанды. Дзержинскийге алагъа себеплик этиу жаны бла комиссиягъа башчылыкъны ышанадыла. Аны къатылыгъы бла къыралда сабий юйле, коммунала къураладыла, алада ёксюзлеге медицина болушлукъ, билим, аш-суу бередиле.
Алада юйреннгенлени кёбюсю артда белгили алимле, медикле, инженерле, аскерчиле болгъандыла. Сёз ючюн, Дзержинскийни атын жюрютген коммуна уа энчи предприятие болгъанды. Анда юйреннген сабийле фотоаппаратла чыгъаргъандыла – «ФЭД».
Дзержинский устазла З.П.Соловьёв эм А.С.Макаренко бла бирге 1920-1940 жыллада Совет Союзда ёсюп келген тёлюню юйретиуню илмусуну мурдорун салгъанды.
«Динамо» спорт обществону башламчысы да ол эди. Биригиу 1923 жылда къуралады, тренерлеге Москвада белгили спортчула чакъырыладыла. Юч жылдан аны 200-ден аслам бёлюмю ачылады. Бюгюнлюкде уа «Динамо» эм уллу спорт биригиуледен бириди.
Къоркъуусузлукъ, халкъ мюлк
Къыралда право низамны сакълаучуланы кёп тёлюлерине «темир» Феликс юлгю болуп келеди. Дзержинский къыралны къоркъуусузлукъ органларыны башламчысы болгъанды, аягъы юсюне тургъан совет къыралны ичинде эм тышында душманларына къажаулукъну системасын къурагъанды. Быйыл апрельде уа, аны къыралны айныуунда къыйынын эсге алып, РФ-ни Президенти Владимир Путин Къоркъуусузлукъну федерал службасыны академиясына Феликс Дзержинскийни атын бериуню юсюнден Указгъа къол салгъанды.
«Темир» Феликсни къыралда эм къыйын, къураргъа керек болгъан бёлюмлерине ашыргъандыла. Сёз ючюн, транспорт бла байламлы болумну къыйынлыгъын эсге алып, 1921 жылда апрельде анга жол байламлыкъла жаны бла халкъ комиссарны къуллугъун ышанадыла. Юч жылны ичинде совет къыралны жашауунда эм магъаналы бёлюмню ишин къураргъа аны къолундан келгенди.
1924 жылда Феликс Дзержинский СССР-ни Халкъ мюлкюню баш советини таматасына салынады. Бу орган экономиканы айнытыргъа, республикалада ара эм жер-жерли власть органланы ишлерин бирге тийишдирирге керек эди. Ол, промышленностьда жангы бёлюмлени къурауну магъанасын ангылап, авиацияны, тракторла чыгъарыуну, кемеле ишлетиуню, радиопромышленностьну айнытыугъа кюч салады. Аны бла бирге уа, ишчи адамгъа эс бурулады. Инженерлеге, конструкторлагъа онгла бериледиле, аланы ишлеринде чырмаула кетериледиле, айлыкъ ёсдюрюледи, жашау болумла къураладыла.
Алай аурууну хатасындан Феликс Дзержинский битеу муратларын толтуралмагъанды. Ауушханда анга жаланда 48 жыл бола эди.
Къырал къуллукъчуну жашау жолун шёндюгю замандан сюзе, ол Ата журтуну сейирлерин кесини излемлеринден бийикге салгъанын, аны къурау хунерин, кёз къарамыны кенглигин, тутхан ишине къайгъырыулугъун, жууаплылыгъын, низамлыгъын, Россейге сюймеклигин, аны айныуу ючюн кесин аямагъанын белгилерге керекди. Не ишде да жетишимли болургъа да анга бу сезимле болушхандыла.
