Озгъан жылланы суратлары

Ёмюрле жолунда жылла жорта, бирле кете, бирле келе, тёлюле тёлюлени алыша барадыла. Хар тёлюню, кезиуню кеси жигитлери, ахшылары, игилери. Сёзлери, ишлери бла айырмалыла. Жылла озсала да, атлары аз сагъыныла да,  кезиуден- кезиуге ушакълада атлары айтыла турадыла.

Аны айта келгеним, бу кюнледе Огъары Басханда болдум, къаршы жууугъум Гюлюйланы Шамилни юйюнде. Ненча барсам да,  ол юй къонакъсыз болмайды. Мен баргъанда да эллеринден экеулен келип тура эди.

Ала бла да бек сюйюп хапарлашдым,  жангы адамдан жангы хапар эшитмей къоймайса. Кеслери шагъат болгъан, абаданладан эшитген хапарла да айтдыла. Кюнню халына да жетдик. Жылла жауунлу бола, къургъакълыкъ да къыса тургъанды. Быйыл ёзенледе кёп жаугъанлыкъгъа,  Басхан тийресинде уа айдан  артыкъ тамычы  таммагъанды. Кюнлюм бетлени бир-бир  жерлеринде кырдык саргъалгъан окъуна этгенди.

Огъары Басханнга келсенг неда аны юсюнден сёз баргъан заманда,  Басхан ауузуну бийлери Орусбийлары да сагъынылмай къалмайдыла. Бу жол да сёз аланы юслеринден баргъанда,  Шамил  да билгенин айтды.

Орусбийлада белгили адамла кёп эдиле,  Басхан ауузуна кёчюп келген Чепеллеу, Уллу Исмайыл, Гитче  Исмайыл, Наруз эм башхала.

Кёп жылла мындан алда Орусбийланы Солтанбекни жашы Сафар-Алий бла Тырныауузгъа баргъан эдик. Басхан сууну сол жагъасында, дачаланы бери аллында бир жерни кёргюзтюп, Орусбий улу Чепеллеуню кешенеси былайда эди, сабий заманымда мен аны къатында бола тургъанма,  деген эди ол.

Наурузну уа кешенеси болмагъанды. Баям, эки Исмайылдан бирини кешенеси болур,  дедим.  Шамил а  аны кёргюзтюр ючюн  къабырстаннга элтди мени.

 Кюнлюм  бетде орналыпдыла обала,  тёгереги темир буруу бла бегитилип. Бир жеринде чырпыла, юлкюле ёсюп. Терен хансны ичинде оюлуп тургъан кешенени кёргюзтдю Шамил. Кешене ташдан къаланып, бир къабыргъасындан къалгъаны уа  оюлуп.

Айтады Шамил: «Былтыр  муну ал жаны сау эди,  ичине кирген  эшиги да бар эди. Аркъа маталлы этилип. Быйыл а ол да бузулгъанды. Тытыр раствор бла къаланнганды. Аны уа бир  жерине  къар неда суу  кирсе, аз-аздан оя барады», - деп.

Ол айтханы да барды. Андан сора  да, тёгерегинде юлкюле ёседиле, аланы тамырлары да къаланнган ташланы бузадыла. Кешенеле уа бизни тарыхыбызны шагъатларыдыла. Ала шёндюге дери сакълана келген эселе, мындан арысында уа бютюнда бек эс бурулургъа керекди алагъа.

Орусбийланы юслеринден къысха  айтханда, тукъумда жюрюген таурухлагъа кёре,  ала Чингиз ханны туудугъундан Къандаурдан жайылгъандыла. Ол Бызынгыгъа келип, юйдегили да болуп, мында тохтайды.  Жашау бара   Къандауурдан Мырзакъул, Мырзакъулдан Алхаз, Алхаздан да, жигитлиги бла аты айтылгъан Темир Бахсанукъ тууадыла. Бахсанукъну Сюйюнч бла Орусбий деген жашларындан а Кавказгъа, битеу Россейге да атлары айтылгъан эки бий тукъум - Сюйюнчлары бла Орусбийлары - къураладыла.

Орусбийни жашы Кючюк жашлай ёлгенди. Къашхатаудан Бабугентге бара,  интернатха жете келген жерде юч тёгерек кешене ызла сакъланыпдыла. Бири – уллу, экинчиси андан гитчерек, ючюнчюсю уа барысындан да гитче. Бабугентде интернатны ишлегенде,  аланы оюп, ташларын ишлене тургъан журтланы  мурдорларына къуйгъандыла. Уллу кешене Кючюкню кешенесиди деген хапар барды.

Орусбийни жашы Кючюк ёлгенден сора,  аны жашы Чепеллеуню жанына къоркъуу тюшеди да, Кючюкню аталыгъы Гекки бла Чепеллеуню аталыгъы Жаппу жашчыкъны алып элден кетедиле. Бираз Чегемде турадыла. Андан сора Басхан ауузунда тохтайдыла,  юй-журт да ишлеп, алайда къаладыла.

Жылла оза, жашау бара, Чепеллеу да юйдегили болады. Жашлары Алий,Махамет, Алхаз, Элмырза ёседиле. Бийчеси ёлгенде,  Чепеллеу къартайгъан адам эди, алай ол Дюгерден Къарабугъаланы Мёлеханны алып, экинчи кере да юйдегили болады.  Мёлехандан туугъан жашха Исмайыл атайдыла. Тукъум адамлары анга Уллу Исмайыл дейдиле.

Исмайылны юйдегиси Чегемде Баразбийланы  къызлары эди. Аланы эки жашлары болады:  Мырзакъул бла Келемет.

Жашла жетгенден сора ала да юйдегили боладыла. Мырзакъул Шакъманланы Къаншаубийни эгечин алады. Аланы Исмайыл, Асланбек, Хамзат,  Махай деп тёрт жашлары болады.

Мырзакъул улу Исмайылгъа тукъум адамлары Гитче Исмайыл дейдиле. Кеси заманында ол  битеу  Кавказда бек белгили адамладан  бири болгъанды. Кёп миллетлени келечилери аны къонакъбайлыгъыны юсюнден хапарларын айтып окъуна тауусалмай эдиле. Ол санда оруслула, ингилизлиле, венгерлиле, италиялыла, поляклыла, швейцариячыла эм башхала. Аланы араларында  атлары белгилиле да бар эдиле: алимле, суратчыла, музыкачыла, С.Танеев, М. Ковлевский, В. Миллер, Н. Динник, Н. Пастухов, бирин айт да бирин къой.

Ала бери келип кетгенден сора таулуланы, аланы къонакъбайлыкъларыны, тиллерини, культураларыны, тарыхларыны юслеринден жаза, билдире тургъандыла.

Быланы барын да сагъына келгеним неденди? Орусбийланы тукъум къуру Басхан ауузун угъай, битеу да халкъыбызны атын иги бла айтдырып келгендиле. Халкъны  жарыкъландырыргъа кюрешгендиле. Кёлден чыгъармачылыгъын жыйгъандыла. Жыйырманчы ёмюрню аллында Орусбий улу Науруз къауум нартны таурухун Парижде окъуна басмалагъанды.

Битеу дуниягъа белгили Асланбийни тартыуун да Наурузну атасы Исмайылдан жазып алгъандыла. Гирхожанны  сууундан суу тартып, Пёрк тюзюн сугъарып, Исмайылны оноуу бла алайда къызыл будай да ёсдюргендиле.

Исмайылны сыйы, даражасы алай уллу эди халкъыны аллында, ол ёлгенде адамла къамичи сыйыт этгендиле. Эр кишиле кеслерин къамичи бла тюйюп жилягъандыла. Жамауат анга жыр такъгъан эди. 

Быланы барысын да айта келгеним, бу тукъумну миллетде уллу къыйыны барды. Алай дуния тюрленди. Революция башланды. Байла-бийле бла кюреш жокъ этди  бу элден бу тукъумну.  Юйлери, журтлары, мюлклери жокъ болдула. Жаланда абаданла ныгъышда атларын эсгере турадыла.

Кёп жылла мындан алда Вольный Ауулдан Абайланы Гюлжан, ол Орубийланы Солтанбекни къызыды, аны жашы Халид бла Огъары Басханнга баргъан эдик.

Отузунчу жыллада биз  мындан кетгенли, бери биринчи кере келеме,-деп, тансыкълап,  элни алгъыннгы адамларыны юслеринден кёп хапар айтхан эди. Кыртык сууунда къол-бет жууду. Къош ууучу бла сууундан ичди. Сора черекни сол жагъасында бир жерни кёргюзтюп: «Былайда уллу базама бар эди. Жайда, кюн ортадан сора къызла келип аны юсюне олтурур эдиле. Жашла уа  черекни ортасына кирип, аны шорхасындан суу алып,  къызлагъа ичире эдиле. Къаныгъыз былай таза болсун деп».

Башында да сагъындым  быланы нек айта келгеними. Энди ол белгили тукъумдан элде адам жокъду. Кешене уа оюлуп, жокъ болуп барады. Ол а элни бетиди, айыбыды.  Бир тюрлю амал табылып кешене, аны тёгереги да тазаланып, оюлгъан жерлери да къаланса керек эди.

Ол тийреге уа тышындан да кёпле келедиле. Машиналарын алайда къоюп таулагъа чыгъадыла. Ала да кёрюрле, кёп жылла мындан алда дунияларын алышханлагъа шёндюгю тёлю къалай эс бургъанын.

Андан сора да,  ол уллу сууап ишди. Дагъыда ол элни бетиди.  Алайды да,  бу  ишге элни таматалары да  энчи эс бурурла деп ышанабыз.

Сурат авторнуду.