«Насыпны эм башы – саулукъ»

Элбрус районну больницасыны Элбрус элдеги бёлюмюню терапевти Ёзденланы Белла бизни бла ушагъында ишни юсюнден тынгылы билдиргенди.

Врач айтханыча, ахыр эки жылда жукъгъан ауруула мардадан кёп жайылмагъандыла. Жаз башында бла кюз артында респиратор ауруула, грипп да кёп жукъгъаны кимге да сейир тюйюлдю. Сау жылны юсюнден айтханда, хар инфекцияны кесини кезиую болгъаны ючюн, ала бир бирлерин алыша барадыла. Табийгъатда хауа алышыннганмы болур огъесе барыбыз да сынагъан коронавирусдан сорамыды, адамланы ауруулагъа къажау иммунитетлери бек азды. Ким биледи, сабийле школлада бла сабий садлада ауруп, келип юйде уа абаданлагъамы жукъдурадыла. Алай, жукъгъан инфекция юйде бир болса, ол башхалагъа хауа бла да кёчеди. Адамланы иммунитетлери азайгъанды деп да аны ючюн айтылады. Алгъын сабий ауругъан да эте, терк окъуна иги да бола эди, абаданлагъа да хар жолдан кёчмей эди. Энди уа хал бираз къарыусузуракъды.

«Насыпха, алыкъа кеси кючюбюз бла багъыу эталабыз. Артыкъ къыйын ётеди ауругъан кезиу деп айталмайма. Былайда эм магъаналысы, кеси алларына багъыу этип, ол болушмагъанындан сора келмей, ауруу башланнганда келселе игиди. Саусузну къанын кереклисича тинтип, аны халына себеплик этер дарманланы тюз жазыу, заманында багъыу алыуду», - деп чертеди Белла.

Учрежденияда юч терапевт бла бир педиатр участкала бардыла. Белла жууаплы болгъан жерде 1400 адам жашайды. Больница курорт жерде болгъаны себепли, солургъа келгенле да, туристле да боладыла. Ала багъыугъа, алагъа бурулгъан эсге да ыразы болуп кетедиле. Мында жашагъан адамланы жууашлыкълары да къууандырады аланы. Баям, миллет къылыгъыбызны башхалыгъын сезе болурла.

Алгъын жаш адамлада артыкъ табылмагъан, алай арт жыллада жайыла баргъан аурууланы араларында энчи жерни онкология алады. Ол къартлада бла жашлада, башха этмей, жайылып барады. Аны заманында тохташдырырча инсанла саулукъларына уллу кёллю болмай, тийишлисича, жылгъа эки кере болмаса да, бир кере ол жаны бла тинтиуле ётерге керекдиле. Жарсыугъа, асламысында ол билинмей туруп, кечикгенден сора ачыкъланнган кюйсюз аурууду. Бютюнда юйюрде андан ауругъанла бар эселе, тёлюден-тёлюге ётерге да болады. Алай ол заманында ачыкъланса, саусузгъа болушур онгла табыладыла.

Инфарктла бла инсультла да жаш адамлада кёп эсленедиле. Алгъын алай болмаучу эди. Аны баш сылтауларындан бири, башында айта келгенибизча, коронавирус инфекцияды дерге боллукъду. Андан аурумай хазна киши къалмагъанды: бирле женгил, бирле уа, жарсыугъа, къыйын. Адамны чархында къарыусузуракъ жерине уруп, ол аурууларын жангыдан къозгъагъанды. Ол заманда РФ-ни Саулукъ сакълау министерствосу жамауатны диспансер халда саулукъларын тинтиуню къабыл кёргенди. Андан бери, жыл сайын терен диспансер тинтиуле бардырыладыла. Бегирекда эс адамны ёпкелерине бла къаныны халына къаралады.

Алай эсе да, диспансер тинтиулени кёпле сансыз этип, арталлыда эсге алмайдыла. Ол а, жорукълагъа тийишлиликде, жыл санлары 40-дан атлагъанлагъа жыл сайын, 18-ден атлагъанлагъа уа хар юч жылгъа бир кере бардырылады. Тинтиулени чеклеринде бу аурууланы эсленмеген, билинмеген тюрлюлерин ал кезиулеринде ачыкълар онг болады. Аны себепли, багъыу алыр ючюн болмаса да, профилактика этер муратда адамла кеслерине заманында къаратсала, иги боллукъ эди. «Ангылайма, жашауну къыйын болгъанын да, адамла жан кечиндирир ючюн, сом ишлерге кече-кюн да кюрешгенлерин. Алай, саулукъ болмаса, не да кёзге кёрюнмей къалады. Саулай да мюлкню дарманлагъа жоюп, аланы болушурукъларына, багъыугъа ышана жашагъандан эсе, эм башында ачыкъланнган аурууну багъыуу да тынч болгъанын эсде тутхан игиди. Насыпны эм башы саулукъ сунама», - дейди ушакъ нёгерибиз.

Больницада саусузланы инструмент халда бла лаборатор амалла бла да тинтир онгла да бардыда. Бизде маммограф аппарат да ишлейди. Тиширыулагъа, узакълагъа бармай, жашагъан жерлеринде саулукъларын тинтир онг къуралгъаны да аламатды. Саусузгъа барып,  флюорография да этебиз, кёп ауруула ал кезиулеринде ачыкъланадыла.

- Участкама Тегенекле, Байдаево, Элбрус элле киредиле. Адамла ауругъунчу келип, саулукъларын тинтир ючюн ала бла чакъырыу ишле бардырабыз, - дейди Белла. – Сау болсунла, ала да бизни айтханыбызны эшитедиле. Абадан тёлю аны 20-30 жылны ичинде сабийлеге да сингдирип, саулукъларына керекли эс бурурла деп бек ышанабыз.

Башда сагъыннганыбызча, район курорт жерде болгъаны ючюн, асламысында къыш айлада туристле травматология жаны бла болушлукъ алыргъа келедиле. Июль, август айлада уа, къаячыланы сезону болгъаны себепли, саусузланы саны аслам болады. Тыш жерледен келип, мында бир къауум айны жашап, кетгенлени араларында аллергиядан къыйналгъанланы белгилерге боллукъду.

Хар жердеча, мында да жарсыула бардыла. Бек алгъа, ала узакълыкъ бла байламлыдыла. Керекли терен тинтиулени этер ючюн, узакъ шахарлагъа хакъ бла ётерге ашырыргъа тюшеди. Ол саусузлагъа, жамауатха да тынч тюйюлдю. Келе тургъан заманда бу соруугъа да тийишли эс бурулургъа ышаныу да уллуду.

Кесекледен, сууукълукъ бла байламлы аурууладан сакъланырча уа талай мадар болушурукъдула. Аны бек биринчи дарманы тюз халлы жашау этиудю. Таза хауада кёп айланыу, эрттен-ингир жюрюу, бютюнда инсан ишинде асламында олтуруп тура эсе, аз къымылдай эсе. Ашха да эс бурургъа тийишлиди – витаминлери кёп болгъан жемишле бла кёгетле ауузланыргъа керек болады. Заманында витаминле ичсе да хайырлыды, алай аланы да врач буюрса игиди.

- Бусагъатда кеслери алларына, Интернетни болушлугъу бла, диагноз да саладыла, багъыу да этедиле кеслерине, - деп эсгертеди Белла. – Сора болалмай, излеген эсеплерине жеталмасала, врачлагъа ол заманда келгенле да бардыла. Ол бек уллу жангылычды. Нек дегенде, къуру витаминлени кереклилерин тохташдырыр ючюн, адамны чархын тинтип, анда кёп болгъан неда жетишмеген затланы ачыкъларгъа тийишлиди. Алай, аны чархында бир зат алайсыз да кёп болуп тура эсе, ол да кеси аллына ол зат аслам болгъан витамин комплексни алып иче эсе, мардасындан кёбейген да саулукъгъа заран салады. Аны себепли, жашауда эм багъалы зат саулукъ болгъанын унутмай, кеси алларына багъыу этерге кёлленмеселе, бек иги боллукъду.

Врач хар кюнден окъугъанлай, жангы затлагъа юйреннгенлей турургъа керекди. Белла айтханыча, бир затны бир кере окъуп, билген сунуп тынчайып къалыргъа жарамайды.

Ол таматаларына ыспас эте, уллу сынамлары болгъан врачла бла бирге ишлерге, аладан кёп затха юйренирге онгу болгъаны ючюн ыразылыгъын айтады. Белгилегенича, аладан алгъан сынам ол алгъа окъутханланы юйретиулеринден бираз башхаракъды. Алай, теориясыз, жаланда практиканы да хайыры болмаз. Бир къыйын саусуз болса, анга абадан врач бла кенгеше, бирликде багъыу бардырыр онглары да бардыла. «Ма аны ючюн ыразыма сынамлы врачларыбызгъа. Не заманда да кеслерин кётюрмей, алларына барсакъ, билимлерин тёлюден-тёлюге берирге сюйгенлери ючюн», - дейди ол.

Жер башында врач эм жууаплы, эрттегили да усталыкъладанды. Доктор анга келген саусузну жарсыуун кесини жюрегинден ётдюреди, болушургъа итинеди. Былайда да жорукъла бардыла. Белла чертгенича, биринчиден, саусузну къоркъутмай, жарсытмай, аурууун багъар ючюн, тюз оюмгъа келтире билирге керекди. Аллай хунерни уа жаш врачлагъа жылла бла келген сынам береди. «Мен бу больницада ишлегенли аслам заман болмайды. Бир да сокъуранмагъанма. Кёпле тюрлю-тюрлю сылтаула бла, гитче шахарлада къалыргъа сюймеселе да, мени оюмума кёре, кеси жерингде хайырынгы берсенг игиди. Ёз районума къайтып, жамауатымы саулукълу болуруна себеплик этерге сюеме. Усталыкъны да сабийликден угъай, школну бошай туруп сайлагъанма. Кесими керти да тюз жолгъа чыкъгъанымы сеземе. Тутхучлукъ этген атам бла анам да сау болсунла», – дейди ол ушагъыбызны ахырында.