Халкъыны жырын айтхан акъ сёзлю художник

Осетин халкъны аламат назмучусу, аны жазыу мурдорун салгъан Коста Хетагуров 1859 жылда Шимал Осетияда Нар деген тау элде туугъанды. Кязимден жарым жылгъа кичи. Оюмлары уа – бири бирине ушап!

Костаны атасы Леван патчах аскеринде къуллукъ этгенди, кеси заманында Къырымда, Кавказда къазауатлагъа, орус-тюрк урушха да къатышханды. Анасы Губаева Мария жашчыкъгъа эки жыл бола ауушханды. Алай бла ол ата эгечини къолунда ёсгенди. Туугъан элинде школда башлагъанды билимге жолун. Артда уа Владикавказда эр киши гимназияда окъугъанды.

1870  жылда бир къауум юйюр Нар аууздан Къобан жагъаларында эркин жерлеге кёчгендиле. Аланы араларында Костаны атасы бла ёге анасы да болгъандыла. Ала анда Георгиевско-Осетинское деп эл къурагъандыла. Бусагъатда ол Коста Хетагуровну атын жюрютеди.

Алай болгъанда, окъууун да къоюп, Коста атасына келгенди. Атасы аны Каланджинская станицада училищеге салгъанды. Кёп бармай аны Ставрополь губернияда эр кишиле окъугъан гимназиягъа алгъандыла. Анда Коста он жыл окъугъанды (1871-1881).

Ол гимназия кёп бергенди Костагъа. Биринчи назмуларын да ол анда жазгъанды (орус тилде «Верагъа», ана тилинде «Эр бла къатын» эм «Жангы жыл»).

Алай а устазы Василий Смирнов аны сурат ишлерге хунери болгъанын эслеп, анга артыкъ кёл салгъанды. Андан ары да билим алсын деп, ол Костаны Санкт-Петербургда художестволу академиягъа иерлерин излегенди. Аны ючюн деп, Къобан областьны таматаларына да жазгъанды. Алай бла жашны окъуууна Къобан областьда Баталпашин уездден ахча бёлюнюрча этгенди.

Коста 1881 жылда окъуугъа киргенди. Керти да, ол анда классика живописьге, гипс бла ишлерге да юйреннгенди. Аны бла бирге назму жазыугъа да заман тапханды. Болсада уезд берген ахча тыйылып, атасыны да аны окъууна тёлер онгу болмай, эки жылдан анга академияны къояргъа тюшгенди. Дагъыда эки жылны Петербургда жашап, окъууун бардырыргъа жол излегенди, башха художникледен юйреннгенди.

1885 жылда уа ол, Владикавказгъа къайтып, анда газетде, ызы бла журналда да ишлегенди. Жазгъан чыгъармалары, этген суратлары ючюн алгъан гонорары бла кеси таныгъан, танымагъан адамлагъа да болушуп тургъанды дейдиле. Ол асламында килиса суратла ишлегенди, театрда салыннган спектакльлеге декорацияла хазырлагъанды, башха суратла, портретле да этгенди. Аны бла бирге Владикавказда бла Ставропольда кёрмючле да къурагъанды. Ол килисагъа деп ишлеген «Святая равноапостольная Нина, просветительница Грузии» эм «Скорбящий ангел» деген суратлада сюйген къызы Анна Попованы сыфатын къойгъанды.

Ол жашауда Костаны кёз къарамына халкъыны жашауунда кёп зат эриши кёрюннгенди. Кючлюле жарлы халкъны басынчакълагъанларын ол назмуларында, халкъ аллында да айтханды. «Жарлыны жыры» деген назмусунда ол былай айтады:

Жарыкъ тойла барадыла бирледе,

Дауурлары кётюрюле кёклеге.

Бизде уа не – жалан киштик макъыра,

Ёлгенлени тургъан кибик ашыра…

Властьла аны жамауат жашаугъа къатышханын, аллай назмуларын, бир-бир суратларын («Таш ташыгъан жашчыкъла», «Додой», «Суу адыргъа»…) да жаратмагъандыла. Ол а фахму халкъгъа къуллукъ этерге керекди деп ойлагъанды. Биринчи кере, 1891 жылда, Владикавказда тиширыу школну жапханларына ыразы болмай, кётюрюлген адамлагъа къошулгъаны ючюн тутханды аны Терк областьны таматасы генерал Каханов. Школну ишин тохтатмагъандыла, алай а Костаны Владикавказдан къыстап, атасы жашагъан жерге жибергендиле. Ол Къарачайда къоргъашин рудникде ишлегенди. Сурат ишлерин, жазыуун а къоймагъанды. Сёз ючюн, Къарачайда ол бек аламат суратларын этгенди: «Зикара аууш», «Теберди ауузу», «Уллу Къарачай», «Къарачайда тау санагъат» (рудникде ишлеген устала)… Ала артда Петербургда «Север» журналда чыкъгъандыла. Ол заманлада жазылгъандыла аны «Буулагъа ууда», «Таулада» деген хапарлары, «Умут», «Оюмла», «Жугъутур» деген эм башха назмулары да. Ол анда, осетинлилени тарыхларына атап, «Особо» деген белгили очеркин да жазгъанды.

1893 жылда уа Ставропольгъа кёчгенди, устазы Василий Смирнов чакъырып. Аны юйюнде жашагъанды. Смирнов аны «Шимал Кавказ» газетге ишге салгъанды. Бир къауум заманны Коста аны редактору болуп да тургъанды. Ол анда ишлеген тёрт жыл аны чыгъармачылыгъында бек магъаналы болгъандыла. «Казбек», «Шимал Кавказ» газетледе, «Терские ведомости» журналда да басмалагъандыла аны жазгъанын. «Дуня», «Сюдню аллында» деген пьесалары да ол жыллада чыкъгъандыла.

Экинчи кере Коста деген атны жюрютген узакъ тукъум жууугъу тюйюшге къатышханы бла байламлы тутулгъанды ол. Аны да Каханов этгенди. Алай бла Коста юч жылны Херсонда бла Очаковода ётдюргенди. Къыйын эди, Херсонда аны къырал учрежденияда ишлерге алмагъандыла, башха иш бла баш тутар онг тапмай, мени Одессагъа ийигиз деп, тилек къагъыт жазгъанда, аны Очаковха жибергендиле. Тамам ол кезиуде (1899 ж.) «Осетин лира» деп, энчи назму жыйымдыгъы да чыкъгъанды. Ары таматалагъа, сабийлеге аталгъан назмула киргендиле. Алай аны анда кёпге къоймай, Херсоннга къайтаргъандыла. Ол анда Тимчинский деп бир нотариус бла танышып, аны жашын сурат ишлерге юйретгенди.  Заман бара, анга эски иконаланы реставрациягъа келтире, сурат этерге жангы сапаришле бере башлагъандыла. Ол кезиуде Коста халкъыны тарыхыны юсюнден «Хетаг» бла «Жиляй тургъан къая» деген поэмаларын жазып башлагъанды.

1900 жылда ол, Владикавказда жашаргъа эркин этмегенлери ючюн, Ставропольда биягъы газетге къайтханды. Эркин а бир жылдан болгъанды. Атасындан анга къалгъан жерни сатып, Владикавказда юй ишлеп да башлагъанды. Алай а ол заманнга тынчлыкъсыз жашауу Костаны аны ауруулу этген эди. Сюеклерине туберкулёз жайылып, Владикавказда, Петербургда да бакъдыргъанды ол кесине. Жыл жарымны ичинде тёшек болуп да тургъанды. Ол къарыусуз болгъанда, эгечи Ольга аны кесине алгъанды. Осетияны уллу поэти эм жакълаучусу 1906 жылда 19  мартда ата юйюнде аны къолунда ауушханды. Аны атасыны къатында асырасала да, кёп турмай, магъанасын ангылап, обасын Владикавказгъа кёчюргендиле.

Коста Хетагуровну «Фатима. Кавказ повесть» деген поэмасына кёре кино алдыргъандыла, анга кёре бизни малкъар театрда да спектакль салгъандыла. Аны ана тилге Къулийланы Къайсын кёчюрген эди. Анда Фатиманы Залийханланы Тамара бла Уяналаны Баблук, къарт бийни Ботталаны Мажит, Жамболатны-Кючмезланы Бахсанукъ, Ибрагимни – Маммеланы Ибрагим, Каширханны – Кючмезланы Шарифа, къарт сюрюучюню - Чабдарланы Мухажир, биринчи таулуну – Ахматланы Зейтун, къызланы – Токумаланы Рая, Геляланы Налбийке, Биттирланы Абидат, дагъыда башхала ойнагъандыла.

Кёп жылланы ичинде бизни школ программагъа Костаны «Ёксюзле анасы» деген назмусу кирип тургъанды. Бу назму орус тилде жазылгъан 50 аламат назмуну тизмесине кирген эди кеси заманында.

 Ма быллай жюрекде, эсде къалгъан ишле этип кетгенди къысха жашауунда Осетияны бек уллу адамы.