Адабият бёлюм

(генерал П.С Верзилинни юйю)

Музей бла шагъырейлениу адабият бёлюмден башланады. Ол а генерал, къазакъ аскерни атаманы Пётр Семёнович Верзилинни юйюнде орналыпды. 1841 жылны жайында Лермонтов бери терк-терк келе тургъанды, Мартынов бла дуэльге да аны босагъасында чакъырылгъанды.            

Биринчи зал. Кёп жылланы ол адам жашау-турмушун бардырырча юйлей къалгъанды, адабият экспозиция мында жангызда 1948 жылда ачылгъанды. Жылдан-жылгъа ол тюрлене да баргъанды, бусагъатдагъы кёрюмдюсюн 2014 жылда шайыр туугъанлы 200 жыл толгъанына аталгъан байрам ишлени кезиуюнде алгъанды. Андагъы экспозиция Лермонтовну Кавказда болгъан айларына аталыпды. Мында къонакъланы жазыучуну ата журтлу эмда тыш къыраллада чыгъарылгъан чыгъармалары, музей жыйымдыкъладан экспозицияла, илму коференцияланы бла байрамланы юслеринден жазылгъан затла сакълайдыла.

Экинчи зал. Кавказгъа, башда айтханыбызча, Лермонтовну сабийлей аммасы Горячие водыде бакъдырыргъа келтирген эди. Басма изданиялада 1825 жылда бери келгенлени араларында Арсеньева Елизавета Алексеевна эм аны туудугъу Михайло Лермонтовну атлары жазылыпдыла. Экспозицияда бу жазыуну Пятигорскну биринчи суратлары бла «Отечественные записки» деген саргъалгъан журналны бетлеринде да кёрюрге боллукъду. Мында гитче Лермонтов аммасы бла жууукълары Хастатовлада тохтагъан эдиле, Кавказгъа, анда жашагъан миллетлеге да сейири анда къозгъалгъанды. Художник Г.Г. Гагаринни таулада жашагъан адамланы бла къазакъланы акварель бла ишленнген суратлары да эс бурдурадыла, ол кеси да Кавказны иги билгенди. Бир кесек замандан ала Михаил Юрьевич бла шуёхла боллукъдула, таулагъа жолоучулукълагъа да бирге чыгъарыкъдыла. Алыкъа уа жаш Лермонтов Москваны пансионунда окъуйду.

Ючюнчю зал. Шайырны андан ары къадары аскерчилик бла байламлыды. 1834 жылда ол Петербургда юнкер школну бошап, Гусар полкну лейб-гвардиясына корнет чында жиберилгенди. Гусарла Царское селода тургъандыла, къарауулда къуллукъ этгендиле, патчахда бардырылгъан байрамлагъа да къатышхандыла. Алай Кавказны юсюнден сагъышла поэтни акъылындан кетмегендиле. Аны биргесине тургъанланы эсгериулерине кёре, ол Кавказны ариу табийгъатында аскерчи жашауну суратларын ишлегенди.

1837 жылны февралында Лермонтов А.С. Пушкинни ёлгенине атап жазгъан назмулары ючюн эм бийикден келген буйрукъ бла Кавказгъа Нижегород драгун полкгъа кёчюрюледи. Алай ол мында къайсы жерледе болгъаны ахырына дери белгили тюйюлдю. Жаланда Ставропольда болгъаны, Аскер-Гюржю жол бла Тифлисге, ызы бла Кахетиягъа баргъаны, Таманьнга къайтханы, жайда уа Пятигорскда багъылгъаны ачыкъды. «Жолда сууукъсурап, – деп эсгереди поэт, - суулагъа ревматизм къыйнап келгенме. Жюрюялмагъаным ючюн, арбадан мени къолларына алып чыгъаргъандыла». Къыбыланы жылы кюню, тауладан ургъан таза хауа, гара суула аны саулугъун терк тюзетгендиле. Ара шахарда уа аммасы да аны ючюн къадалып кюрешгени да ахшы эсеплеге келтиргенди – Николай I Лермонтовха кечгинлик берип, гвардиячы полкланы бирине кёчюргенди. Алай бла Россейге къайтыргъа жол ачылгъанды.

Экспозицияда Лермонтовну автопортретин да эслемей къаллыкъ тюйюлсюз. Аны къатында «Вид крестовой горы» суратны уа шайыр кеси ишлегенди, анда Аскер-Гюржю жолну эм бийик жери кёрюнеди. Бирси суратлада уа - Ставрополь, Пятигорск, Гюржю.

 Тёртюнчю зал. Закавказьяда кёп эм узун жолоучулукълада келген илхам, жаратылгъан сезимле къагъытха тюшмей къаллыкъ тюйюл эдиле. Мында ол «Ашик-Кериб» тюрк жомагъын жазгъанды, Тифлисде романыны сюжетин къурашдыргъанды. Петербургга къайтханлай а къысха заманны ичинде «Дары Терека», «Демон», «Мцыри» чыгъармаларын жазады, бир бири ызындан «Бэла», «Фаталист», «Тамань» повестьлери чыгъадыла, басмагъа биринчи китаплары – «Стихотворения» бла «Герой нашего времени» - хазырланадыла.

Анга кёре экспозицияда Лермонтовну Кавказгъа сейирин ангыларгъа болушхан, аны мында туугъан сезимлерин, чыгъармачылыкъ талпыныуун ачыкълагъан затла, къолдан жазмалары, кеси ишлеген суратлары, письмоларындан юзюкле салыныпдыла.

***

Сау кече, сау кюн айтып турурча

Сюймеклик жырны сабыр ауаз,

Ийиле жашил эмен да, хурча,

Шыбырдау, кесича, бир ууаз.

Венгерли художник Михай Зичини эски Пятигорскну суратлагъан ишлери да энчи къууат бередиле, ол кёп жылны Россейде жашагъанды, Лермонтовну поэзиясын жюрекден сюйгенди. 1881 жылда Кавказгъа келип, «Герой нашего времени» романнга бла «Демон» поэмагъа» атап кёп сурат ишлегенди.

Л.Ф. Лагориону «Дарьял» сураты уа залны накъышларындан бириди десек, жангылмазбыз. Лагориону фахмусу лирикалы табийгъатланы суратлауда бютюн терен ачыкъланады. Лермонтов талай чыгъармасында сагъыннган «ущелье мрачного Дарьяла» мында кесине иги кесек заманны къаратады.

Бешинчи зал. 1840 жыл поэтге жангы къайгъыла келтиргенди. Француз Эрнест де Барант бла дуэли ючюн Михаил Юрьевич, тутмакъгъа тюшюп, аскер сюдге берилгенди. Патчахны буйругъу бла аны биягъы Кавказгъа ашыргъандыла, бу жол ол Тенгинчи жаяу аскерлеге тюшгенди. Генерал А.В. Галафеевни Чечен отрядыны къауумунда экспедициягъа къатышханды, Чеченде бла Дагъыстанда болгъанды. Бу кезиулери «Валерик» («Я к вам пишу случайно; право…») бла «Завещание» назмуларында ачыкъланадыла. Талай кюнню шайыр Пятигорскда солугъанды, жылны ахырында уа Петербургга къысха отпускга келгенди.

Бу залда сермешле суратланадыла, къабыргъаны Михай Зичини «Схватка в горах Кавказа» акварель сураты жасайды. Лермонтовну бети толусунлай кёрюннген жангыз сурат да мындады, аны поход палаткада Дмитрий Пален ишлеген эди. Бу экспедицияда Григорий Гагарин да болгъанды, Лермонтов бла бирге ол «Эпизод из сражения при Валерике» акварелин ишлегенди, анда орус аскерни чабыуулундан сора таулада жашагъанла уруш баргъан аулакъдан ёлген аскерчилерин алып кете турадыла. Талай иш Петербургга бла ара шахарны адабият жашаууна жораланыпдыла. 1841 жылны апрелинде Лермонтов жюрегинден сюйген шимал шахарны къойгъанды… энди ол бери къайталлыкъ тюйюлдю.