УСТА

Хапар

Жылны не заманы болса да, танг сайын къартны юйюнден кёрюннген агъачны башындан туман ашыкъмай кётюрюледи. Бюгюн да алай. Ол биледи, ауур туман, кётюрюле барып, кёкге къошулса, сейир дуния ачыллыкъды – жангы эм тасхалы. Кюн, тау артындан чыкъгъанлай, олсагъат аны сансыз кюн таякълары уллу, гитче юйлеге чабадыла да, терезеден къарай кетип, ары киредиле, анда къууанчлагъа, кюйлеге къошулурча. Жашаугъа жангы магъана тапдыра, аны къурай, келеди жангы кюн. Бир такъыйкъадан, сагъатдан не боллугъун а киши билмейди.  Алай башланады эрттен, игилик сакълау бла, ахшылыкъ жакълау бла.

Аслангерий жангы кюннге къууанады. Къууанмай да къалай – ол тюнене этип бошамагъан ишин бардырлыкъды, ызындан жарты ишлери къалмазча. Аны жашау узунуна ишден бошамагъан, къан тамырлары эслерча ыз къойгъан къаты къоллары юйренчек жумушларын этедиле. Ол агъач устасыды. Ненча алгъыш аякъ, ненча бешик этгенини саны да жокъду. Аны агъач жоннган ютюргюсю къайсы мюйюшде къалай барлыгъын андан эсе иги билгенча кёрюнеди. Ол чюй, башха зат да излемейди, бешиклерин ишлегенде, алай а хар этген бешиги ёмюрлюк бла ушакъ болгъанын ангылайды. Алай бла къояды санагъатчы жер юсюнде  кеси ызын.

Не сагъыш этеди ол, ишин бардыра? Сёз ючюн, бюгюн? Бешик аскерде куллукъ этген, Ата журтун къорууларгъа атлагъан туудугъуну энди жаратыллыкъ баласына ишленеди. Илиясны туугъаны уа тюз да тюненеча эсиндеди къартны. Ол заманда ол онглуракъ эди. Да хау, отуз жыл мындан алгъа асламыракъ эди кючю-къарыуу. Къарындашындан туугъан Саният айтып кирген эди ол иги хапарны.

– Ата, сюйюнчюлюгюнг мени – Хабибуллахха жаш туугъанды!

Ма алай къууандыргъан эди аны келини. Саният бюгюн да тутады юйюнде сыйлы жерде ата къарындашы этип берген агъач аякъны. Энди, кертисин айтханда, Аслангерий башха саугъа этерик эди, юйдегисине айтып, Саният кеси тилемесе. Алгъыш аягъ а не – турады, къууанч кюнледе, Саниятха угъай, къоншу-тийреге да жарай. Бир сейири уа, аны бла айтылгъан алгъышланы асламысы толуп барадыла.

Бюгюн да, дуния къазауатлы, къайгъылы болгъанда да, биледи уста от-окъ тюбюнде айланнган аскерчи Илияс сау къайтырыгъын. Ол анга ишекли да болмайды. Къартны жюреги билгичди.

Туудугъун аскерге ашыргъан кюнлери да эсиндеди къартны. Жашчыкъ эрке болуп ёсгенди, жангыз эди да, дейдиле бирле. Билмегенле айтадыла алай. Эрке къалай болур, аппасындан айырылмагъанды сора не чалгъыда, не малда. Алай болса, ол аскерге кеси ыразылыгъы бла да бармаз эди. Юйюрде эр киши аскерге баргъаны тёреди. Аппаны атасы да баргъанды. Фин урушдан башлап, гитлерчилени Берлиннге дери къуугъанды. Аслангерий ол къайтхандан сора туугъанды. Ол да, Германия экиге бёлюнюп болгъанда, анда къуллукъ этгенди юч жылны.

Анда болгъан бир сейир ишни ол бир заманда да унутмайды. Аскер тургъан бёлюмде арбаз тизгиннге къарагъан жашаулу адамладан бири, немисли къарт, бирде аны тохтатып, ариу орус тилде:

– Сен кимсе? – деп соргъанды.

– Асхарланы Аслангерий.

– Сени Азнауур деп жууугъунг бармыды?

– Болмай а! Атамы тамата къарындашы.

– Саумуду? Къайдады ол бусагъатда?

– Сау-саламатды. Къайдан таныйсыз аны?

– Уруш кезиуде тюбешген эдик.

Андан сора айтхан эди ол сейир хапарын.

Уллу Ата журт урушда болгъанында, ол фашист аскер бла, Азнауур бизникилени къурамында болуп, алай тюбегендиле ала къазауат баргъан сабанда. Вольф ауур жаралы болуп тургъанлай, аны уруп, къагъып къоймай, медсанбатха тапдыргъанды Азнауур. Урушдан сора пленде болгъан душманла бизде кеслериникиле ойгъан журтланы ишлегендиле дагъыда бир къауум жылны. Келишим алай болгъанды. Орус тилни да анда билгенди Вольф. Ууакъ-тюек затчыкъла бла посылка иерге да кюрешгенди аны къутхаргъан Азнауургъа Вольф, ыразылыгъын билдире, алай а таулу киши аланы алыргъа, душманына жууап этерге да сюймегенди. Адамлыкъ дегенинг бар эсе, ол бир жерге да кетмейди. Къадар а тюз да суу

ызы кибикди, ары да бурулады, бери да бурулады.

Жашы Мазан да, аскерге кетгени бла къалмай, ууакъ дауурлагъа да къатышханды 90-чы жыллада. Устаз болуп ишлейди. Аслангерийге ол туудугъун андан да бек сюйгенча кёрюнеди да, уялгъан окъуна этеди. Сора ангылатады кеси кесине: «Сабий татлылыгъын кёрюрге уялгъан этиучю эдиле атала бизни заманыбызда. Алай келгенди ёмюрледе да. Энди, эрикдирирча этмесин ансы, ата-ана сабийин ийнакълагъанны не хатасы барды?»

Туудугъу уа сейир сабий эди къагъанакълыгъында окъуна, ариу, къаракъаш, кёзлери уа – тюз да чууакъ кёкден юлюш алгъанча, тазала. Аппасы этген бешикде уянса, анасын кёрюп, къууанчлы ышара, эсней, соза эди къолчукъларын… Къайын атасыны кёзю жарыгъанын кёрюп, келини, бешикни тизгинин  жыйгъынчы, Илиясны аппасыны къолуна берсе уа, дуния кюнден толуп къала эди.

Сабий да аппаны мамыр сезимле туудургъан къучагъын сюйгенди – жагъын этмей, гитче къолчукълары бла сылагъанды аны жашаудан арыгъан бетин, алай бла жангы кюч къоша кючюне, арсарлыгъын къачырып, ийнаныу туудура этген ишине.  Жашау жолуну ахыр кесегинде атлап баргъан къартха алыкъын  жашауу кюнле, айла бла саналгъан бала башха дунияны ача эди. Жокъ эди анда ауур эсгериулеге жер, жокъ эди анда алдаулагъа, кёзбаулагъа жер – жаланда Аллахны уллулугъуна, акъылманлыгъына, жандауурлугъуна, чексиз кючюне ийнаныу…

Ол кезиулени эсине тюшюрюрге бек сюйюучюдю  къарт. Туудугъуну аскер къуллукъдан сора анда къалгъанына, аскер академияны бошап, къыралына андан ары къуллукъ этгенине да сейир этмейди Аслангерий: «Къоруулаучуланы къаны барады хар бир таулу уланда», – деп къояды ёхтем. – Къайсы ёмюрде да тарых узуну ала туугъан жерлерин къоруулай келгендиле, бирде Темирландан, бирде къырым татарлыладан, бирде узакъ-жууукъ чабыуулчуладан. Бек эрттелени, нарт заманланы алсанг а, эмегенледен окъуна…»

Келинчиг а биргелеринеди. Ауурлугъу болгъаны себепли, уялып, аппаны кёзюне кёрюнмезге кюрешеди. Анасы да келгенди бир кюн, юйюмде турсун, киеу келгинчи деп, аппаны унамазын билип, тамата келин хо деялмагъанды. «Сен ана болуп, мен а тюйюлмеми, Абидат? Къалай айтаса алай? Экинчи сабийиди. Арбазымда турса сюеме», – деп къойгъанды.

Тенги Ахматны туудугъуду да, аны ючюн а артыкъда сюеди кичи келинин аппа.

Келинчикни тамата жашчыгъы Ислам да турмайды тиширыула бла юйге кирип. Ол да къарт аппасы блады. Аслангерийни нарат ийис этген, арбазда энчи сюелген бир отоулу юйюнде сюрмеден бурмаланып чыкъгъан юзгелелени бирге жыяды, чачады, ойнайды. Аны да барды бешиги, алай а ол анда, ала алда жашагъан гарнизонда, къалгъанды. Аны келтирир адам жокъду. Аппа анга къууаннган окъуна этгенди – энтта да бир бешик ишлесе аманмыды да?