Эрин сыйлагъанланы эл сыйлар

Алгъаракълада жумуш чыгъып, тау эллерибизден бирине барыргъа тюшеди. Эрттенликде вокзалгъа келип, автобусха минип, кетер заманыбызны сакълайма. Мени ызымдан кирген экеулен, эр киши бла тиширыу, жашаулу адамла, аллымда жерлеге олтурдула. Тиширыу жол нёгерин алгъа жиберди да, ол олтургъандан сора, жан-жанына да къарап, аны къатына чёкдю.

Эр кишини башында бийик мухар бёркю барды. Юсю-башы да тазады, тизгинлиди. Чачын кюмюш бет алгъан къатын да аны жанында тауушсузду. Онг жанымда жерде уа тиширыу. Уллу къыйынлыгъы болгъанча, аны бети мудахды.

Бираздан автобусха дагъыда бир къауум адам минедиле. Ол тебиреген заманда уа, эки къолунда да бирер жюгю бла, бир къатын чабып киреди. Солуу алып бошагъандан сора, жангыз олтуруп тургъан тиширыуну эслейди да, аны къатына келип: «Аллах, Аллах, Фаризат, сенмисе? Таныялмай окъуна къалдым да. Нек былай аман болгъанса, ауругъанынг ишми барды? Юйде уа тынчмысыз, уллугъуз, гитчегиз, биз сорлукъла бары да? Ахмат а не ишлейди? Дунияда болмаз андан огъурлу адам», – деп, тюз да автоматдан атдыргъанлай такъыйкъаны ичинде жангыз кеси олтуруп келген тиширыугъа кёп затланы юсюнден сорду.

Фаризатны аны бла сёлеширге артыкъ ыразы болмагъаны кёрюнюп тура эди. Болсада, шинтикден арлакъ тепди да, жангы келген тиширыугъа жер къойду. Ол а, соруу этиучю бегеуюл кибик, Фаризат къачан жууап къайтарлыкъды деп, кёзлерин андан алмай тохтады. Фаризат а бираз тынгылауну басып турду да, алай ол адам андан айырылмазлыгъын билгенден сора, кесини хапарын башлады:

– Да, сабийлени да хаталары жокъду. Аллахха шукур, сау-саламатдыла. Таматаны быйыл школгъа берликме. Гитчени уа анам къоймай биргесине алып кетгенди. Жарым жылдан бери да ол андады. Кесим а алыкъа иш мажаралмагъанма. Ары-бериле эшип, базаргъа чыгъа турама.

– Ахмат а, Ахмат, не ишлейди, къалайды? Кёпден бери да кёрмегенме. Файгъамбар кибик, огъурлу киши. Сау къаллыкъ, ол бизни жашха алай иги болуучуду, Аллах сюерик жанын. Жолда кёрсе окъуна, эс бурмай бир да къоймаз. Акъыл юйретир, шёндю уа жашлагъа уллуланы айтханлары бек керекдиле…

Мен ангылагъандан, бу тиширыу Ахматны бир чийин эшитип, къатындан аны билирге кюреше эди. Фаризат, шош тура турду да, тиширыу таба бурулуп, тюз да элия атылгъанча:

– Сен а эшитмегенмисе да мени хапарымы, ол сен махтагъан Ахматны бизге этип кетгенин, жаханим андан толлукъну. Аны эшитгенинг кибик дер эдим, Аллахдан да къоркъама ансы.

– Тоба, тоба, нек айтаса алай? Биз узакъ адамла тюйюлбюз. Эшитмегенме. Арталлыда бир тюрлю хапар сизни юсюгюзден эшитмегенме. Арт кезиуде бизге кирген жокъ. Жаш окъууда, мен да орамгъа айдан, жылдан бир кере чыгъама да, къайдан, не зат эшитейим. Сормайма, айтчы, не болгъанды? Тейри, Ахматны уа бек иги кишиге санап тургъанма. Аны уа терс иши болмазгъа керекди.

Мен ангылагъаннга кёре, ол тиширыу Ахматны бла Фаризатны араларында болгъан ишни биле эди, алай, нек эсе да, аны юсюнден Фаризатны кесини ауузундан эшитирге сюе эди. Бираздан автобус шахардан чыкъды. Узакъ жолну къысхартайым дегенча, шофёр автобусну магнитофонун гитче ауазына салып, жырлатып башлады. Дагъыда, не десенг да, жолда баргъан адамгъа жыр, музыка хычыуун кёрюнеди, къайгъысын, сагъышларын да чачады. Алай «бегеуюлню» акъылы уа башхада эди. Бу адам манга къачан жууап берликди? дегенча, Фаризатны бетинден кёзлерин алмай турады.

Хапарны айтмай ол адамдан къутулалмазлыгъын ангылагъандан сора, Фаризат сёзюн жангыдан башлады:

 – Ахмат бла бирге жашагъанлы быйыл он жыл боллукъ эди. Бир бирни ангыларгъа кюрешип, жашап тургъанбыз. Гюняхы керекмейди – ичги бла къыйнамагъанды. Алай тюзюнлей ол къырал ишге жюрюгенден башха бир тюрлю мадары жокъ эди.

Халкъны кишисин кёремисе, юйюме хайыр этейим деп, кече жер тюбю бла жюрюгенлерин. Ол а, хоу бир да, мадар эте билген киши болса, не жарлы эдим. Юйде бир гитче иш этиллик болса окъуна, кеси къолу бла бир затха тиймез. Къоншуладанмы болады неда ишчи нёгерлеринденми, бир-эки «такъгъыч» келтирип, алагъа ишлетип кюрешир. Мени уа бютюнда бек не зат къозутады десенг, кеси тамата болуп тургъанлай, гитче къарындашын келтирип, анга оноу этдиртсе. Ма, жаз башында тауукъ орун ишлерге керек эди да, биягъы къарындашын чакъыргъанды да, мен кёргюзтген жерде ишлемей, башха жерде салып башлайдыла. Ол а манга алай ачыу тийгенди, алай ачыу: «Атанга налат, мен айтханлай этмеген эсенг», – деген эдим. Андан сора бир сёз да айтмагъанма, Аллах бирди.

Къарындашы уа, кёзюме да къарап: «Келин, харип, не ачы ауузунг бар эди», – деп, ишни къоюп кетеди. Бираздан а ол сен махтагъан Ахмат, костюмун да юсюне жарты-къурту къаплап, аны ызындан тебиреди. Ол кюнден бери аны аягъы биз болгъан жерге басмагъанды.

Къайда эсе да бирде къарындашы бла малчы болуп тургъан хапары барды. Угъай, угъай, мен аны соруп айланмагъанма, Хамитни къызыны тоюнда тиширыула айтып эшитгенме. Аллай бир сёзчюгюмю кётюралмагъан эсе, турсун алай! Аллахны ахшылыгъындан, мени да бардыла эгечим, къарындашым да. Атам, анам да сау, бир адамгъа да жалындырлыкъ тюйюлдюле. Ахчаны уа узакъ базаргъа бир барып келсем, ол сен махтагъан киши жылгъа ишлегенни келтирликме.

 Андан сора да кёп хапар айтды Фаризат кесини жашаууну юсюнден, алай Ахмат жанлы болуп аны ауузундан бир сёз да чыкъмады.

Автобус а, тюзледен ётюп, тау ауушха кирди. Аны эки жанындагъы бийик тауланы, къалын агъачланы ариулукъларына да эс бурмай, ол эки тиширыу хапарларын къыздырадан-къыздыра барадыла. Бираздан Фаризатны къатына олтургъан тиширыу да баш иесин эсине тюшюрдю. Алай ол да аны юсюнден ариу сёз айтып къыйналмады. Хапарда айтылгъаннга кёре, ала да бир къауум жылдан бери айырылыпдыла. Эки тиширыуну хапарлары бошалгъандан сора, автобусну шошлукъ бийледи. Аланы айтханларын эшитгенле, баям, хар бири да бирер сагъыш эте болур эдиле. Юйюрню чачаргъа уа жангыз бир сёз да жетеди, деген акъыл мени башыма да келди.

– Акъылсызласыз, – деген таууш бузду шошлукъну. – Хау, экигиз да акъылсызласыз.

Ол сёзлени аллымда олтуруп келген тиширыу айтды. Сора ол, бу жаншакъла таба къарап:

– Жанымдагъы мени баш иемди. Биз бирге жашагъанлы элли жылдан атлагъанды. Къууаннган, къыйналгъан кюнюмде да таймай жанымда тургъан буду. Эгеч, къарындаш, сабийлерибиз бизни да бардыла, Аллахха шукур, онгларына кёре жокълай турадыла. Сау болсунла. Аланы да бардыла юйюрлери, сабийлери, анга кёре ишлери, жумушлары, къыйынлыкълары. Сен сюйгенча ала хар заманда келалмайдыла. Бу уа дайым къатымдады.

Эртте, жаш келин заманымда, мени кёре анам, эгечим, аны гитче жашчыгъы да келедиле. Кече бизде къалгъан эдиле. Бу адам ингир ала, ишден жыйышхандан сора, ала бла кёп олтуруп хапар да айтады. Менден а ичерге суусап тилейди. Агъач аякъ бла акъ суу келтиреме да, башындан эгечимден туугъан жашчыкъгъа ичиреме. Ол алайлай къалады. Бир къауум замандан мен юйге барама. Анам ол ишни эсиме тюшюрюп, манга бир хал кёргюзтген эди да: «Баш иенге намыс этмегенлей, сен къаллай юй бийче боллукъса? Бу жолдан сора сени алай этип бир да кёрмейим. Къызым, нек къалгъанды сени баш иенг биреуню жугъусун ичерге? Менден жууугъунг келсе да, бек алгъа аны жумушун тынгылы эт, анга сакъ бол. Ол айып тюйюлдю. Сен аны къаллай бир багъалай билсенг, аллай бир намысынг да жюрюр». - Мен бир заманда да унутмагъанма анамы ол сёзлерин. Биягъында да айтдым къаллай бир жашагъаныбызны бирге. Ким биледи, кеси сюйгенча кёлюне да жеталгъан болмам, алай бюгюнлюкде да анга таплыкъны, тынчлыкъны излейме. Аны ючюн бир заманда да сокъуранмагъанма. Акъыл сёзюм а сизге ол болсун – не иги, не ахшы сабий да атасына, анасына къалауур болуп турлукъ тюйюлдю. Сабийни да сабийлери боллукъду. Аны да кеси жашауу барды. Къартны нёгери уа къартды. Ол кюнюгюзню сагъышын шёндюден этигиз. Баш урургъа тюшсе да, нёгерлеригизни къайтарыргъа кюрешигиз. Ашыгъыгъыз. Заман терк кетеди.

Автобусда олтургъанла, чалбаш тиширыугъа бетлерин бурмагъан эселе да, аны хапарындан къулакъ алмай тынгылап келгенлери кёрюне эди. Ким биледи, ол адам хапарына дагъыдамы къошарыкъ болур эди, алай мухар бёрклю киши аны билегине аз-маз къолун жетдирди. Тиширыу хапарын тыйды, сора ашыкъмай башын сол жанына бурду да, баш иесине къарады. Мен аны кёзлерин кёрдюм. Аллайла жаланда тюшде кёрюнедиле. Аны кёзлеринде баш иесине аллай бир хурмет, аны ючюн аллай бир ёхтемлик бар эди, не уста да сёз бла айтып-айталмазча.

Андан сора автобус элге жетгинчи бир адамны ауузундан сёз чыкъмады. Адамла уа, андан тюшгенден сора бирер жанына жайылдыла. Мен а ол эки къартны ызындан бираз къарап турдум. Эр киши аз алгъаракъда, тиширыу да аны ызындан аякъларын бирча алып бара эдиле. Кюнню таякълары жерге бирча жетгенликге, мен а, нек эсе да, ол эки къарт баргъан жолда жылыу кёп сундум.