Кёрмеген кёрсюн, билмеген билсин дегенча

- Алгъын тиширыула эшиу бла асыры къазауат этип кюрешгенден, юйюрлерине  эр кишиледен кёп хайыр келтиргендиле. Бусагъатда  эшиу бла кюрешгенле азайгъандыла. Аны къой-мал тутхан да жокъну орунундады. Ол угъай эсенг,  «кюш» дерге тауукъ болмагъан арбазла бардыла.

Бир жол жумуш бла Москвагъа барама, орамгъа  чыкъсам, адамла сабийле бла угъай, итлери бла айланадыла. Аллай  суратны бюгюнлюкде Нальчикде, тау элледе окъуна да кёрюрге боллукъду.

Анса, «тик-ток» деп да бир зат чыкъгъанды. Алгъын телефонумда аллай зат жокъ эди. Сабийле уллу телефон алып бергенли, бирде аны алып олтурсам, юй жумушларымы да унутама, заман къалай кетип къалгъанын эслемей къояма. Сора эсими жыйып къарасам а, сабийле мектепден келир заман жетип турады. Къазауат этип, тизгиними жыяма, ала жетерге аш-суу хазырлайма. Бирде уа телефонуму бир жанына окъуна да быргъайма, болсада, биягъы къалай эсе да  къолума алама. Ол бек осал, жукъгъан «аурууду».

Битеу ол затланы айта келгеним: бу телефонда болмагъан  зат жокъду. Анга къарап олтургъан - бир «ауруу», дагъыда жаш къызчыкъла кеслерини, сабийлерини суратларын салып чыгъарыу да башха «ауруу». Экиси да бири биринден осал. Алгъын заманлада адамла  сабийни суратын салгъан угъай да, аланы санын айтханны да ырысха санагъандыла. Бусагъатда уа сабий туугъанлай, аны омакъ кийиндирип, битеу халкъгъа кёргюзтедиле. Битеу ол затла бир-бир тиширыуланы  ишлери-кючлери болмай, сабийлери ючюн къыралдан алгъан ахчагъа татлыкъсынып олтургъанлары ючюндю. Угъай, ахча игиди, ол бир юйюрге да артыкълыкъ этмейди, кишини хуржунун жыртмайды. Алай къолгъа телефонну алып олтургъандан сора иш болмазмы»,-деп тарыгъады жашауу жетмишден атлагъан тиширыу.     

Анга тынгылай, эсиме, 111-жыллыкъ тиширыуну юсюнден  туудугъундан туугъанны  бир хапары эсиме тюшгенди.

«Революциядан сора арбазларында тёрт аякълы маллары, тауукълары, бир кесек мюлкю да болгъанланы кулакгъа чыгъарып, узакъ Сибирьге ашыра эдиле. Тау элледен биринде Шахийдат деп бир тиширыу  жашагъанды. Къыралда къолайлы юйюрлени кулакгъа чыгъаргъан заманда, аны атасы Илиясны арбазына да келип, малларын, жерин, алтынын, юйюн да, къоймай, алып кетедиле. Гитче сабийлеге, аны къой -  тёшекде ёле тургъан анасына да жанлары аурумагъанды. Ундуругъу бла бирге чыгъарып эшикге атхандыла. Шахийдатны атасын а узакъ Сибирьге жибергендиле. Къызчыкъ кесинден гитче къарындашчыкълары, эгешчиклери бла жууукъларына ышыкъ тилей, жолгъа атланнганды. Сабийлени бирерин бирер жууугъу алгъанды. Кёп да  бармай аналары да ауушханды.

Заман озады, Шахийдат  эрге барады. Аны баш иесини аты Адиль эди. Алагъа беш сабий тууады - тёрт къыз бла бир жаш. Бек таматагъа онюч-онтёрт жыл болгъанда, бек кичилери уа  1941 жылда Уллу Ата журт уруш башланып бир кесекден тууады. Къыркъ жылы олсагъатда толгъан Адиль, биринчилени араларында кеси ыразылыгъы бла урушха кетеди. Анда ол  белгисиз да тас болады. Аны юсюнден Шахийдат алыкъа бир зат да билмей эди. Алай бла къыркъ жылы да толмагъан жаш тиширыу беш сабийи бла къолунда  жашау этерге, балаларын ачдан, жаланнгачдан ёлтюрмезге кюрешеди. Тау элде чыракъ, газ да жокъ, аш-суу да къыт. Аны юсюне уа кёчгюнчюлюкню палахы да жетеди. Халкъны Орта Азиягъа кёчюредиле. Шахийдатха бютюнда къыйын болады. Ачдан бир- бирлени эслери аугъан кезиуле тюбейдиле.

Шахийдат а кёчюргенлеринде биргесине  кийим тикген «Зингер» машинасын алгъан эди. Биринчи заманда аны бла  тийреде, къоншуда сабийлеге кёлекле, кёнчекле тигип, хайырчыкъ да тюшюре тургъанды. Ачлыкъ къаты къысханда уа, машинасын сыртына кётюрюп, жашагъан жеринден къыркъ километр  узакъдагъы элде базаргъа атланады. Машинаны ауурлугъу уа онбеш-жыйырма  килограммдан аз тюйюл эди. Базаргъа жол да къоркъуусуз болмагъанды. Бара-баргъанда кимге, къаллайгъа тюбейсе, билген Аллахды.

Базаргъа жетип, быстыр тикген машинасын да машок жарымы нартюх уннга алышады. Юйюне къайтып, сабийлерин ашатады. Андан сора да, аллай амалла этип, болгъан адыргы ырысхычыгъын да сатып бошагъанды. Аны тирилигини хайырындан сабийлеринден бири да сууукъдан, ачдан ёлмегендиле, ёсгендиле. Къызлары жетгенде, аланы барысын да  тийишлисича эрге бергенди, жашын да юйдегили этгенди. Ол жигит таулу тиширыу, мени  ыннамы анасыды, 1941 жылда туугъан  къыз а мени ыннамды».

Не ючюн айтама мен бу хапарны. Бюгюнлюкде хар кимни юйюнде газ барды, чыракъла жанадыла, сюйсенг - сууукъ, сюйсенг жылы сууну ачаса, орамлагъа асфальт, плитка  салыныпды. Аны да айтханым, алгъынча, балчыкъгъа батхан чурукъла жокъдула. Ынналарыбыз, аналарыбыз жигер, тири, къаллай къыйынлыкъдан да къоркъмагъан тиширыула эдиле.  Бюгюннгю жаш адамлагъа уа не болгъанды. Тойларындан башлап, туугъан сабийлерини суратларын Инстаграммгъа, кёрмеген да кёрсюн, билмеген да билсин дегенча  чыгъарадыла. Не айтдыраса, бек омакъдыла къызларыбыз. Бютюнда  эринлерин кёпдюрген, бетлерине иги кесек бояу жакъгъан омакъ болмай а!».