«Таулула адеплидиле, къонакъбайладыла, тышындан келгенлеге жарыкъ тюбейдиле»

Журтубузну табийгъаты бек сейирди, тамашады. Аны юсюнден тышындан келген жолоучула, жазыучула, солургъа келгенле да айта, эсгериулеринде жаза турадыла. Биз аны кесибиз да билебиз. Жерлерибизни ариулугъу бла ёхтемленебиз. Башха адам махтаса уа, бютюн къууанабыз.

Жюз жыл мындан алда уа не айта болур эдиле адамларыбызны, журтубузну юсюнден? 1911 жылда Владикавказ темир жолну издательствосу доктор А. Кобылинни халкъны саулугъун сакълауну юсюнден Орус обществода этген «Шимал Кавказны курортлары» деген докладына кёре китап чыгъаргъанды.

Ол жыйымдыкъда автор кёргени жазылады. Аны биринчи кесегинде Нальчикден Чирик кёлге эм Малкъар ауузуна барыууну юсюнден хапарлайды. Алайды да, жюз жыл мындан алгъа оруслу жолоучуну оюмларын, сезимлерин сизге баям этейик.

«Нальчикни къыбыла, кюнчыгъыш жанлары къалын агъачла бла уллу чатладыла. Табийгъатха сейири болгъан адам чууакъ кюн уллу тёппеледен бирине чыгъып къараса, Кавказ тауланы бек бийиклерин - Дых тауну, Къаштан тауну, Къатын тауну кёрюрге боллукъду. Аланы этеклеринде ёсген къалын агъачладан а кёзюнгю алмай турурса.

Малкъаргъа барыр ючюн Догъужокъ ауулдан (Аушигер) ётерге керекди. Андан ёрге барсанг а, Къашхатаугъа жетесе. Бу тийреде агъач кёпдю. Черекни эки жаны уа - бийик сыртла. Аланы баш жанларында талала кёрюнедиле. Тюз жерледе адамла нартюх, зынтхы себедиле. Эллиле айтханнга кёре, бу тийреледе къабанла кёпдюле. Ала сабанлагъа заран келтиредиле. Августда бла сентябрьде адамла жерлерин тонгузладан къоруулайдыла. Ёлтюргенлери болса уа, не оруслулагъа сатадыла, итлерине ашатадыла. Къашхатау деген а, ол жерни адамлары айтханнга кёре, чыгыр деген магъананы тутады.

 Алайдан алты къычырым чакълы баргъандан сора Черекден ётерге керекди. Ол суу кеси да бек теркди, уллу ташладан топпа-толу. Аны тауушу узакъгъа эшитиледи. Аны юсю бла ётерча кёпюр барды.

Алайдан да алты къычырым ёрге барсанг, таудан келген суугъа тюбериксе. Ол тийрени адамы анга Къара суу дейдиле. Анда къолан (форель) чабакъ кёпдю. Таулада аллай атлагъа терк-терк тюберге боллукъду. Къаралдым ташлары, юзмези кёп болгъан, кеслери да тынч баргъан суула къаралдым кёрюнедиле.

Черекни сол жаны бла баргъан Къара суудан бираз озгъандан сора жол аны онг жанына ётеди. Алайы къалын агъачды. Бир къычырымдан сора бек ариу кёлге тюбейсе.  Аны бир жанында къалын агъач, юлкюле ёседиле. Бир жагъасы бийик таугъа тиреледи. Аны юсю да къалын агъачды, таула жаны уа ариу талады. Ол тийреде жерк, къара жерк терекле эм залкъы да битедиле.

Кёлню узунлугъу – 300, кенглиги да 200 атламды. Сууу бир да болмагъанча тазады, алай ол кукурт ийислиди. Андан теренлиги бир аршын, кенглиги онбеш атлам болгъан суу чыгъады. Узакъ бармай ол черекге къошулады.

Кёлню жылылыгъы - 10,5, андан кетген сууну – 8,5, аны ортасында уа 7,5 градус болады. Баям, кетген сууну кёбюсю тюзюнлей аны бек тюбюнден келе болур. Таулула сууну теренлигин тюрлю-тюрлю амалла бла ёнчелеп кюрешгендиле, алай тохташдыралмагъандыла. Аны ючюн ала анга Тюпсюз кёл дейдиле. Дагъыда ала билдиргеннге кёре, анда уллу сарыуек жашайды. Бир-бирде ол суудан чыгъыучуду. Бир къарт малкъарлы ант этип айтады аны кёргенме, деп.

Черек ауузуну кёлден ёргеси да бек аламатды. Суу чынгыл къаяланы тюплери бла барады. Аланы баш жанлары талаладыла, бир-бир жерлеринде уа къалын агъач ёседи. Жол ёргеден-ёрге элтип барады. Аны айланч жерлери да кёпдюле.

Алайдан ётсенг, ариу аулакъгъа чыгъаса. Андан сора «Шайтан атлауучла» деген жерде жол эниш баргъанлай турады. Черекге жетерге кёп къалмайды. Ол ат анга кертиси бла да бек тап келишеди. Узунлугъу 200 сажнадан асламды. Ташлыды, бек тикди, бийик атлауучлу жерди. Жаяу жолуну сол жаны уа чынгыл къаяды. Анда терекле, юлкюле да битедиле. Атлауучладан сора Черек ауузу биле-биле кенгере барады.

Малкъарны эллерине кире баргъан жерде чертлеуюк, тюртю юлкюле кёп ёседиле. Анда жашагъанла кеси ырысхыларына Чирик кёлден эллерине дери жол ишлегендиле. Ол черекни онг жаны бла Кюнлюм элге дери барады.

Бу сейирлик ариу жерде таулула жашайдыла. Битеу да бу миллет бир къауум жамауатдан къуралады. Ол санда Элбрусну кюн чыкъгъан жанында (Басхан ауузунда) Орусбийлары. Аладан арлакъ чегемлиле (Чегем ауузу), дагъыда холамлыла бла бызынгылыла. Бек къыйырда уа малкъарлыла. Ала кеслери да дюгерлиле бла чекде турадыла.

Черекни сол жанында бир къауум эски къалала бла жарты-къурту бузулгъан таш журтла, хунала бардыла. Бу таулу элди. Анга Зылгы дейдиле. Башха журтла бла аны арасында юч къычырым чакълы жол барды.

Бу ауузда кёп эл орналыпды. Ала черекни эки жанында да салыннгандыла. Бек уллулары – Къоспарты, Мухол, Кюнлюм, Курнаят, Шканты. Жыйырма, отуз юйлери болгъан гитчеле да бардыла.

Тау юйлеге ушамай, мында бир къауум тёрт мюйюшлю эрттегили къалала бардыла. Ала бек тынгылы ишленнгендиле. Аладан бири Кюнлюмдеди. Экинчиси Шкантыны къатында. Экиси да Абайланы къалаларыдыла. Ала бу тийреледе христиан дин жюрюген заманладан къалгъандыла.  Муслийманла аланы жокъ этерге кюрешгендиле.

Кюнлюмде къаланы иеси, диннге къаты берилген адам, жор ызланы ала бийикде болгъанлары ючюн, ушкок бла атып, кетерген хапарны эллиле айтадыла. Алай шёндюгю малкъарлыла уа къалада жор болмагъанды, дейдиле.

Таулуланы юслеринден айтханда, иги миллетди, адепли адамладыла, ахшы къонакъбайладыла, тышындан келгенлеге жарыкъ тюбейдиле. Адам ёлтюрюу, гудучулукъ алада жокъдула.

Арба жол Кюннюм элде тауусулады. Андан арысында ауушлагъа дери жаяу жолла барадыла».