Анагъа, сабийге да бешикден иги зат къуралмагъанды

Бабугентден Магометланы Танзиля – Къазийланы Мухарбекни къызы - бешик кереклени тигиу бла кюрешгенли эки жыл толгъанды. Бу кезиуде  ол жюзден аслам ананы бла сабийни къууандыргъанды. Ол эм биргесине ишлеген Къарачайдан къол уста Пилярланы Лёля хазырлагъан бешик керекле Черек районда белгилидиле, ол угъай, бирин Чикагогъа, башхасын а Тюркге окъуна  ашыргъанды.

Тарыхы

Кертисин айтханда, таулу юйде бешик не заманда къуралгъанын айтхан къыйынды. Алай аны керти инженер сынауу болгъан ишлегенди дерге боллукъду – чайкъагъан кезиуде бир жанына аумай, сабийни ауурлугъун тенг тутарча.

- Манга таулу бешикни тарыхы бек сейирди. Къарачайлыланы бла таулуланы къол усталыкъларыны «Алтын къол» VIII халкъла аралы фестивалына да къатышханма, ол таулу бешикге аталгъан эди,-дейди Танзиля.  

Бизни ата-бабаларыбыз сабийни саулугъуна, айныууна къайгъыргъанлары бешикни къурамында кёрюнюп турады. Аны хар кесекчиги да оюмланып, балагъа, анагъа да таплыкъгъа деп этилгенди, дейди ушакъ нёгерибиз. Аны ишлегенде чюй урмагъандыла, аны боямагъандыла, агъачны бетин  сакълагъандыла.

Бешик къуру тёшек тюйюлдю, аны  магъанасы андан теренди – ол тукъумну, юйюрню жангыргъаныны, аны тыпыры къурумай, жашагъаныны белгисиди.   Бизни ата-бабаларыбыз анга сабийни биринчи юйюнеча къарагъандыла, ол баланы аман кёзден, къыйынлыкъладан, арууладан  сакълагъанына ийнаннгандыла.

Тарыхчыланы бирлери жазгъанларыча, бешик «беш» эм «къарыш» деген сёзледен къуралгъанды. Ёнчелеп кёргенде, бешикни  узунлугъу аллай бирди – беш къариш тенгли. Ол 90 сантиметрге жетеди. Жылгъа, бизни  ата-бабаларыбыз а сабийни жылдан кёп бёлемегендиле, баланы ёсюмю аллай бир болады.  

 Шёндюгю бешикни кенглиги 30, узунлугъу уа 90 сантиметр болады.

Тёлюден - тёлюге

 Таулу юйде бешик тёлюден-тёлюге сакъланнганды, ол юйню жылыуу болгъанды.   Танзиляны уа  бир уллу мураты барды – бешиклени жыйып, арбазында таулу юйню кёрмючюн къураргъа.

- Бюгюнлюкде 8 бешигим барды. Бек багъалысы уа Огъары Жемталадан аппам Ботайланы  Мазир  мени анама кеси къолу бла ишлеген бешикди. Анга 70 жылгъа жууукъ болгъанды.   Анамы кичи эгечи, къарындашлары, Ботайланы тукъумну тамата туудукълары   да анда ёсгендиле,-дейди Танзиля.    

Башха бешикде Танзиля кеси ёсгенди. Ол да кесича сейирди. Аны къол уста Энейланы Кемал ишлегенди. Аны энчилиги недеди  дегенде, тёгерегинде кюзгюле салыныпдыла. Ол а бешикни бютюнда женгил, ариу этгенди.

Ырысла

Ислам диннге дери эрттегили таулула кеслерини динлерин жюрютюп болгъандыла.  Ол а юй жашауда кесини ызын къойгъанды, ол санда сабий туугъан бла байламлы тёреледе да.

- Бешикни экеулен кётюрюрге жарамайды. Анга бизге сабийликден юйретгендиле.  Дагъыда аны  къурулай тебиретирге къоймагъандыла бир заманда да. Сабийни тешгенден сора жабыуну ачыкълай къояргъа да жарамайды, жапханда уа,   онг жаны башында болургъа керекди. Темирни кючюне да бек ийнаннгандыла эрттегилиле, бешикге къыпты, аныча башха зат салгъандыла. Аммамдан эшитгенимча, эртте заманлада сабийни биринчи бёлерден алгъа бешикге киштикни салып болгъандыла, алай бла ол тынч жукъларыгъына ийнаннгандыла,-дейди Танзиля. 

 Энтта бир тёре: сабий туугъанда  беш къалач биширип, аладан экисин бешикни баш жанына, бирин ортасына, экисин а аякъ тюбюне салгъандыла. Ызы  бла сабийни анасы бла баланы киндигин кесген тиширыу баш жанында эм ортасында къалачланы ашагъандыла –шошлукъда. Сёлешселе, сабий жиляуукъ боллукъду деп. Аякъ жанында къалачланы уа жашырын жерде букъдургъандыла. «Алай бла ала сабийни аманлыкъладан, аман кёзден, обурдан сакълагъанларына ийнаннгандыла. Быллай эрттегили тёреле ата-бабаларыбыз сабийге къайгъыргъанларына шагъатлыкъ этедиле»,-дейди ушакъ нёгерибиз.

Тюрлю-тюрлю оюмла

Бюгюнлюкде сабийни бешикде ёсдюрюуге къажау болгъанла аз тюйюлдюле, ол баланы саулугъуна хата салады, айныууна чырмау болады деп.

- Аллах сизни сыйласын, айтханыма айып этмегиз, алай мен тёрт жашны ёсдюргенме, барысын да бешикге бёлегенме. Кичиле эгизледиле, аланы ал кезиуде салмагъанма. Алай ала тёшекде тынчаймагъандыла, къылыкъ этип тургъандыла. Жаланда бешикде  солуп, жукълап, кеслерине, манга да тынчлыкъ бергендиле. Таулу анагъа, балагъа да бешикден иги зат къуралгъан болмаз, баям.  Тиширыу баласы жукълагъан кезиуде кеси да солуйду, неда башха жумушлагъа къараялады. Сабий а чулгъанып, къоркъуусузлукъдады, къолчукъларындан элгенмейди,-дейди Танзиля.

  Сурам ёсгенди

  Бу къол усталыкъ бла кюрешип башлагъанында, сабий коляскада, тёшекде да жукъларыкъды, неге керекди эски бешик, деген кезиуле болгъанларын айтады Танзиля. Алай арт жыллада бешикни магъанасы къайта баргъанына къууанады ол. Биринчи  керекмейди дегенле, эки-юч айдан артха къайтып келгенлерин айтады. 

Энди уа орта эсеп бла бир айгъа бешикге жастыгъы, тёшеги, жууургъаны, башха кереклери бла 6-7 комплект сатылады. Шёндюгю бешик керекле замандан артха къалмайдыла. Ала сабийни аллергиясы къозгъалмазча къумачладан этиледиле. Алгъын бешикни тёшегин мамукъ бла толтургъан   эселе, бюгюнлюкде уа  ортопедия матрасчыкъла окъуна бардыла.   

 Танзиля бешик кереклени тыш сыфатларыны, накъышларыны суратларын ишлейди,   Пилярланы Лёля уа, аланы тигип, хазыр этеди. Таулула, къарачайлыла да сабий кереклени ариу, омакъ этерге итиннгендиле, багъалы къумачланы сайлагъандыла. Бюгюнлюкде уа бирле тобукъгъа салыннган жастыкъчыкъны юсюнде тукъум тамгъаны салдырыучудула.  Алгъын а аны кюмюш тюймеле, накъышла бла жасагъандыла. Аллай эрттегили жастыкъчыкъ да барды Танзиляда.

- Мени бек уллу муратым таулу халкъны сабий туугъаны бла байламлы адет-тёрелерин сакъларгъады. Бешик бла байламлы битеу тёрелени тинтип, китапчыкъла хазырлап, аланы бешик керекле бла бирге жаш юйюрлеге саугъаларгъа сюеме. Бек уллу муратым а таулу юйню арбазын къураргъады. Туристле, кесибизни адамла, бютюнда уа сабийле кёрселе, адетлерибиз сакъланнган этерикдиле-дейди Танзиля ушагъыбызны ахырында.