Адабият тагыларында

Ары дери аз юлгю болса да, бизнича аз адам санлы халкъланы ана тилде суратлау жазыу адабиятларыны тохташа башлагъаны озгъан ёмюрню 30-чу жыллары бла белгиленеди. Ол къайгъыла бла бизни республикагъа келип айланнган жазыучуланы араларында хапарын айтырыкъ жазыучу, аскер корреспондент Юрий Николаевич Либединский да болгъанды.Юрий Либединский Кавказгъа  1933 жылда СССР-ни Жазыучула союзуну Шимал Кавказда халкъланы адабият секторларыны председатели болуп келген эди. Къарачайда бла бизде болуп, ол кавказ халкъланы юслеринден «Горы и люди» деген трилогиясын жазгъанды.

Роман чыкъгъанда, Отарланы Керим алай жазгъанды Либединскийге: «Мен биле эдим Сиз аны юсюнден жылла бла жазгъан жерни сюйгенигизни. Биз, ол жерни адамлары, Сизни бетигизде аламат адамны, шуёхну кёребиз, Сизни бизде болгъаныгъыз не заманда да багъалыды бизге. Сиз бизге, аз адам санлы халкъны жаш жазыучуларына, къалай къайгъыргъаныгъызны сезип турабыз… Бу къыйын ишде бизге устаз, тамата къарындаш да болгъансыз. Ол къайгъырыуну  сыйлы кёребиз».

Дагъыда Либединский бери 1936, 1939 жыллада келгенди. Мечиланы Кязим бла аны Али Шогенцуков танышдыргъанды алда. Артда аны ол Къабарты-Малкъаргъа СССР-ни Жазыучула союзуну бюросунда миллет комиссияны келечиси болуп келгенде кёргенди. Либединскийни борчу – республикалы Жазыучула союзуну ишин тап къурау эди. Архив къагъытлада, бери келгининде этген жазыула сакъланадыла. Ол Жазыучула союзуна энчи отоу бердиргенди,Союзну ишчи планын этгенди, районлагъа айланнганды. Шыкъыда да болгъанды. Жазыуларында аланы ары элтген Къайсыннга бла Керимге ыразылыгъын айтады.

Нальчикде Жазыучула союзуну ол къурагъан 1-чи пленумунда Юрий Николаевич Мечиланы Кязимни, Бекмурза Пачевни эмда Али Шогенцуковну китапларын орус тилде чыгъарыргъа керекди дегенди. Ол алагъа «сказители» дейди. Къайсын пленумда аламат доклад этгенин да белгилейди Юрий Николаевич. 

Ол Нальчикге келгенде, Жазыучула союзуну правленини председатели Отарланы Керим эди. Кайсын бла, Керим бла Шыкъыгъа къонакъгъа келгенле бир къауум адам болгъандыла, москвачыла уа Юрий Либединский бла Владимир Козин.

Либединский былай эсгергенди: «Мечиланы Кязим. Халкъ жырчы, арап, тюрк тиллеге да кеси юйреннген, малкъар тилде арап харфла бла жазады. Алай болса да, башха жырчы акъсакъалланы араларында айырмалыды. Ол китап билимни (арап эм тюрк тилде) бийик даражасына жетгени аны саулай чыгъармачылыгъында кёрюнюп турады. Бусагъатда ол – колхозчу, темирчи – Холам-Бызынгы районда узакъ Шыкъы элден чыкъмай жашайды».

Къайсын да эсгереди жазыуларында къонакъланы, ала келгенде элде болгъан жыйылыуну. «Ол кюнлени биринде эл клубда адабият ингир къурагъандыла. Кязим бизни бла сахнада гитче столчукъну артында олтуруп эди. Ол биринчи окъугъанды кесини алда жазгъан назмуларын. Алада къайгъыла, ачыула таулуну юйюне кечеги къарлай кире эдиле ожакъ бла. Кязим кесича окъуй эди назмуларын. Мен андан сора алай окъугъан эшитмегенме. Ары дери да аныча окъургъа кюрешгенме, болалмагъанма.

Ол а кюле эди. Ол ингирде Шыкъыда, Кязимге тынгылай, бары да жиляй эдиле, къара танымагъан къартладан башлап школчулагъа дери. Ызы бла бирем-бирем акъсакъалла, жашаулары келген тиширыула сахнагъа чыгъып, кеслерини жерлешлерини назмуларын окъугъандыла. Аллай затха аз тюбейсе. 

Мечи улуну поэзиясы керти да халкъ поэзия болгъанын андан ышаннгылы бир жазыу да айталлыкъ тюйюл эди. Аны назмулары, нарт сёзлеге ушап, бир энчи окъуучу адамланы угъай, саулай халкъны жанында жашай эдиле… Кязимде хар не да анга тийишли хурмет туудура эди да, мени москвачы жол нёгерлерим андан къарамларын алалмай къарай эдиле».

Бир эллиси Шауаланы Инал а ол кюнню былай эсгере эди: «Уруш аллында, манга 12-13 жыл болгъанда, Къайсын Кязимге къонакъгъа орус нёгерлери бла келгени эсимдеди. Аладан бири суратчы эди. Гюрбежини башына минип, анда сагъатла бла сурат ишлегенди. Бир кере мени Къанитат аны ашаргъа чакъырыргъа иеди. Ары минип, къарасам, суратда уа элибиз – къаяла, юйле, суу, кёк! Асыры сейир этгенден анга, билген орус сёзлерими да унутхан эдим». Ол суратчы Юрий Либединский эди.

Артха, Москвагъа, кетгенден сора да, Либединский Кязимни назмуларыны магъаналарын кёчюрюп ийигиз деп, дыгалас этип тургъанды. Алай, Уллу Ата журт уруш башланып, шайырны китабы чыгъарча болмагъанды. Орус къонагъыбыз жазыуларында Шахмырзаланы Саидни фольклор жыйыу ишине да уллу магъана береди. Халкъ чыгъармачылыкъны сакълауну жазыучулагъа аманат этеди.

1948 жылда Либединский Къайсыннга Къыргъызстаннга «Таула бла адамла» деген романын жибергенди. Аны алгъандан сора, Къайсын былай жазады: «Багъалы Юрий Николаевич! Мен сизни аламат китабыгъызны алдым, манга аталгъан хычыуун жазыуу бла. Бек сау болугъуз, халал адам эм художник. Манга адамда юч зат багъалыдыла: кишилик, огъурлулукъ эм халаллыкъ. Мен аланы битеу жаным бла сюйгенме да, назмуларымда да, баям, аланы юслеринден кёп айтама. Ала фахмулумудула, тюйюлмюдюле – ол а башха ишди. Жазыу манга кюн жарыгъыча къууанчды. Жазгъан да андан этеме. Жарсыйма, сизге назмуларымы барысын да кёргюзтюр амалым болмагъанына. «Атлы» деп роман жазаргъады муратым. Бир жети жыл ишлерге керек боллукъду. Ол бир заманда чыгъарыкъмыды, чыгъарыкъ тюйюлмюдю, башха тюйюлдю манга. Жазгъан а этерикме. Жазыу берген насып не заманда да биргеме боллукъду. Багъалы Юрий Николаевич, сизни огъурлу сёзлеригизге жууапха бу арт кезиуде жазгъан бир ненча назмуму жибереме…»