«Тынгылай, сабийигизни айтханын эшите билигиз»

Сабийни акъылбалыкъ бола тургъан кезиую жашауунда эм къыйын заман болады, аны къылыгъында тюрлениулени кеси, саулай юйюрю да сезеди. Анга бу кезиуюнде жууукъларыны, юйюрюню ангыламы бла сюймеклиги бютюн керек болгъанын унутмазгъа тийишлиди. Аны юсюнден ушакъны Тырныауузну 1-чи номерли лицейини психологу Олеся Галущак бла бардыргъанбыз.

- Олеся, сабийни тёгерекде дуниягъа кёз къарамы тохташханда, къаллай энчиликле эсленедиле?

- Сабийни акъылбалыкъ бола тургъан кезиую ол аны ёсюуюню бир кесеги болуп къалмайды. Ол аны жашаууну эм магъаналы, акъылы тохташхан юзюгюдю. Аны адамны къагъанакълыгъы неда къартлыгъы бла тенглешдирирге жарамайды. Ол кезиуде сабий терк ёсюп башлайды. Аны чархыны бла саныны айныуу бирге келишмегени ючюн, санлары къыйнаргъа боладыла. Сюеклери терк ёсюп, жиклери бла тамырлары аланы жеталмасала, атлаялмай къыйналыучудула.

Психология жаны бла уа ала къуруда ачыуланып, абаданлагъа жууап къайтарыргъа кюрешедиле. Гормонлары терк кётюрюлюп, аны халыны тюрлениуюню себеби боладыла. Хар неге да жаны къыйналады, кёлюне терк тиеди хар зат.

- Тюрлениуле сыфатларында да кёрюнемидиле?

- Бетлери чапыргъан, терк-терк терлеген кезиулеринде бютюнда бек ачыуланыучудула. Кеслерин эришиге санап, бирде адамладан узакъ турургъа да кюрешедиле. Аны бла бирге уа школда жетишимлери да тюшеди. Башхаланы эслерин кеслерине бурмаз ючюн, билген затларын окъуна айтыргъа унамайдыла. Ол кезиуде акъылбалыкъ энди бола келгенле тюз жолдан таяргъа да боладыла.  Аны жюрегине жолну жаланда ариулукъ бла, игилик бла табаргъа болады. Тютюн, андан къатыракъ, ол биз жарамайды деп тургъан затланы, барын да кеслери сынаргъа сюедиле. Тёгерегиндеги нёгерлери кимле болгъанларына сурагъанлай турууну тюзге санайма.

- Баям, ол затлагъа бютюнда къызчыкъла сагъышланадыла?

- Кертиси бла да, къызчыкъланы жашауларыны асламы ол кезиуде кюзгю аллында ётеди. Ол 11-13 жылларында башланады. Бирлери кеслерин бек узунлагъа, бирсилери уа асыры алашагъа да санайдыла, кеслерине ыразы болалмайдыла. Аны эсге ала, анала бла атала тёзюмлю,  сабыр болургъа, аны къаллай бир сюйгенлерин терк-терк айтыргъа тийишлидиле. Алай бла сабийни кесине ышаныуу бла ийнаныуу кючленеди. Аны бла, байламлы аталаны бла аналаны акъылбалыкъ болмагъан сабийлери бла кеслерин къалай жюрютселе иги боллугъуну жорукълары бла шагъырей этерге сюеме: ачыуланмагъыз – эм алгъа, аланы жыл санларындагъы кеси заманыгъызны эсигизге тюшюрюгюз. Сиз ёсе келип, кеси жашау халатларыгъыздан бла жетишимлеригизден юйреннгенигизни унутмагъыз. Сабийигиз ёсгенин жюрегигиз бла ангылагъыз – ол ачыуланнган кезиуде, сиз да анга къажау турмагъыз. Кесигизге къысып, ариу айтып, жашауну не къыйын болумуна жолукъса да, атасы бла анасы хар заманда аны къатында боллугъуна ийнандырыгъыз. Аны абадан адамча кёре башлагъыз.

- Быллай кезиуледе ала окъууларына уллу кёллю болгъанча кёрюнедиле. Аланы ата-аналарына не  айтырыкъ эдигиз?

- Школну юсюнден сагъынмагъыз – кереклиге санаса, ол хапарны кеси башларыкъды. ОГЭ бла ЕГЭ сынамланы эсеплери бла да къоркъутмагъыз. Ол арталлыда тюз болмайды. Сабий бютюн школну кёрюп болмай къаллыкъды. Сынамладан ётмесе, малчы неда тракторчу боллугъун айтыргъа сюйген анала кёпдюле. Аны орунуна, сиз анга ийнаннганыгъызны, ол акъыллы эм кючлю болгъанын эсгертигиз.

Китапланы сюйдюрюгюз – окъургъа сюймеген сабийни телефонун сыйырып неда спортдан, кружокладан тыйып окъуталлыкъ тюйюлсюз. Алай бла, аны жаланда сизден кёлю къачарыкъды. Жюреги къатса, экинчиде ышанырыкъ тюйюлдю. Жаланда сиз анга къалай ышаннганыгъызны айтыгъыз. Школда да къысха заманны ичинде ол иги окъуп башларыгъына ийнаннганларын билдиригиз. Ол заманда аны айный, тохташа тургъан къылыгъында жууаплылыкъ къозгъаллыкъды. Анча адамны ийнаныуун бла ышаныуун бузмаз ючюн, окъургъа кюреширикди.

- Ушагъыбызны ахырында ата-аналагъа насийхатыгъыз?

- Айта келгеними эсеплесек, бу затланы эсде тутаргъа керек боллукъду: не болса да, сиз хар заманда аны къатында боллугъугъузну сабийигиз билирге керекди. Аны анга сездирген а сизни борчугъузду. Тынгылай, сабийигизни айтханын эшите билигиз. Ол не къыйын болумгъа тюшсе да, къоркъмай келип, сизге ичги сёзюн айтыр ючюн ышаныргъа керекди. Кеси сёлеширге сюймесе, халы осалыракъ болса, аны жюрегине кирип, къанын бузмагъыз. Ичиндеги сёзлени тартып чыгъарыргъа кюрешмегиз. Керекли заманда «угъай», «жарамайды» деген сёзлени тийишли халда айта билигиз. Сабий хар зат да ол сюйгенча болмазлыгъына юйренирге керекди.

Аны жашауунда тенглери неда къаршы адамлары бола башласала, аланы къаллайлыкъларын билгенигизден сора, энчи жашаууна къатышмай, эркин эте билирге юйренигиз. Сабий бла араны къатышдырмай, келишим эте билирге керекди. Анга адетлени, миллет энчилигигизни, юйюрде багъалы тёрелени юслеринден айта турсагъыз, бир кюн болмаса да, бир кюн эсинде къаллыкъдыла. Къоншуну, жууукъну, тенгни юлгюге келтирирге арталлыда жарамайды. Сабийигизге берген ахчаны артда дау этип эсгертмегиз. Аны саулай да мюлк жаны бла жашауу сизге бойсуннганлыкъгъа, ёсюп, хайыр тюшюре башласа, къыйыныгъызны унутмаз.

Арагъызда ётюрюк жюрюмезча байламлыкъ къураргъа кюрешигиз. Кесигиз да алдамагъыз. Харкюнлюк жашауугъуздан школда ишлеринг къалайдыла, нек мудахса, электрон журналда белгилеринги кёрдюм дегенча сорууланы бла хапарланы кетеригиз. Жаланда школну юсюнден айтмай, аны жашаууну юсюнден башласагъыз хапарны, сора ол сизден буюкъмай, къоркъмай, школну юсюнден да кеси хапарларыкъды. Халындагъы тюрлениулени да ачыкъларыкъды.

Къайсы ата-ана да баласын насыплы болуп кёрюрге сюеди, алача, аны киши да сюялмазлыгъын биледи. Аны себепли ёсе келген сабий тюз жолда барырча, тинтиуле бла жашау сынам тохташдыргъан амалланы бла жорукъланы эсибизде тутайыкъ.