Бай тарыхыбызны энчи бетлерин ача

Бу кюнледе Мёчюланы Кязим атлы маданият фондда белгили жырчы, Къабарты-Малкъарны, Ингуш Республиканы да сыйлы артисти Мусукаланы Руслан бла тюбешиу болгъанды. Тюбешиуню  фондну директору,  Аппайланы Лариса бардыргъанды. Ары келгенлени араларында маданият ишчиле, журналистле, врачла, депутатла, студентле да бар эдиле.  Онлайн халда уа тюбешиуге башха жерледе жашагъан жерлешлерибиз да къатышхандыла.

Тюбешиу соруу, жууап халда баргъаны жырчыны жашау эм чыгъармачылыкъ жолуну, кесини юсюнден да кёп затны ачыкъ этгенди.  Биринчи сорууланы белгили меценат,  Локияланы Рашид бергенди.

– Биринчиси: жырчылагъа боза чырмау болады дейдиле. Алаймыды? Экинчиси: халкъ сени сюеди. Ол сюймекликни сен бир иги машинагъа, юйге алышаллыкъмы эдинг? Ючюнчюсю: къыркъ жыл мындан алгъа къайтсанг, башха жол сайларыкъмы эдинг?

– Таулу боза, бизни ата-бабаларыбыз ичген боза, бусагъатда аны уста этгенле аз эселе да, чырмау боллукъ тюйюлдю, мардасы бла ичсенг. Экинчи сорууунга уа былай айтама: хар не да мюлк бла ёнчеленмейди. Жыр – ол энчиди. Аллах манга аллай онг, фахму берген эсе, мен озгъан заманлада ата-бабаларыбыз такъгъан, бюгюннгю жырла бла да адамны кёлюн кётюрюрге, жюрегин къууандырыргъа керекме ала бла. Не иги машина, не иги юй да тутмайды аны. Ючюнчю соруугъа: башха жол сайлап айланырыкъ тюйюл эдим, алай а мындан иги да къаты кюреширик эдим жыр санатха къошумчулукъ этерге.

Къабарты-Малкъар къырал университетни студенти Газаланы Малика:

– Башкъортостанда Уфада Тюрк халкъланы «Урал-моно»  халкъла аралы фестивальгъа къатышыргъа тюшгенмиди санга?

– Хау, ары бир жыл мен да, Газаланы Алим да, Кёнделенден «Таулан» да баргъан эдик. Кёнделенчиле биринчи жерге чыкъгъан эдиле, биз а Гран-при бла къайтханбыз ол заманда.

Австрияда жашагъан Текеланы Ариф Къаншай, Къарачай-малкъар миллет бла байламлыгъымы юзмейме».  Кязимни «Бирликни атасы ёлдю» деген назмусун окъуп, Русланнга бу затланы соргъанды:

– Мен санга сюйюп тынгылайма, Руслан. Сен кесинг тагъамыса жыр огъесе жаланда жырлагъанмы  этесе? Ол сени жашау ишингмиди неда башха зат бла да кюрешемисе? Тыш къыраллада болгъанмыса? Сора жаш тёлюню жыр айтыууна, сайлаууна не кёзден къарайса?

– Угъай, мен жыр такъмайма. Башхаладан иги этерикме ол ишни деп айталлыкъ тюйюлме. (Руслан Кязимни «Осуят» деген назмусуна кеси макъам такъгъанды.) Жыр бла байламлыма. Эрттеден бери да «Балкария» фольклор-этнография къырал тепсеу ансамбльде ишлеп келеме. башха жерлеге да. Жаш жырчыланы юслеринден айтханда, халкъ жырланы, бюгюннгю жырланы айтыуда да фахмулула кёпдюле. Ала да хунерлерин адамланы жюреклерин жарытыргъа, кёллерин кётюрюрге атайдыла.

Таппасханланы Аминат, журналист:

– Сен не тюрлю жырны да айталлыгъынга ийнандыргъанса тынгылаучуланы. Халкъ жырланы уа бютюнда устасыса. «Аслантокъну жырына» тынгылагъан эдим кёп болмай, ол иги кесекни барады. Тукъум жырланы айтып да эшитебиз. Ол затла санга къайдан келгендиле? Ахлулада сенден сора жырлагъан болгъанмыды?

– «Аслантокъну жыры» жыйырма юч минут барады. Анга «Жаболаны жырлары» деп да айтадыла. Москвадан жашла ийген эдиле. Аны халкъ жырланы макъамына келишдирип, алай айтханма. Ахлуланы айтханда уа, ата къарындашларым Жамал бла Маммаш бир да ариу жырлаучу эдиле.  Артда да манга аллай насып тюшгенди Отарланы Омар бла ишлерге. Андан иги уа ким юйреталлыкъ эди? Аны халкъ жырлагъа энчи сюймеклиги болгъанды. Бизге да, Газаланы Алимге бла манга, аны ётдюрюрге итиннгенди ол.

Тюркде Стамбулдан Эбуланы Къутби, къыл къобузла ишлеген санагъатчы:

Экинчи сорууум а: биз уллу миллет болгъаныбыз ючюн, жырларыбыз башхаракъ болгъанча кёрюнеди манга. Уллу миллетлени артистлик жырлары барды, сёз ючюн, опера дегенча, сора къыл къобузда уста  согъадыла, бизде аллай затла керекмидиле?

– Жаш тёлю кёп тюрлю жыр айтады, аланы къайда, не болумда жырлагъанына кёре. Аланы сюйгенле, тынгылагъанла бар эселе, жырласынла. Аны бла бирге, жаш тёлю эжиу жырлагъа – халкъ жырлагъа сансызды деп айталлыкъ тюйюлме. Мен аны кёрюп турама. Не жанрда да адам кесин сынаргъа керек болур. Жырларыбыз а ана тилибиз бла байламлыдыла да, аны ючюн башхаракъ кёрюнедиле, алай а ала бизнидиле да, андан багъалыдыла бизге бютюнда. Къыл къобузда сокъгъанларыбыз барды. Ол жаны бла профессионал Абайланы Солтанбек – 18-чи ёмюрде окъуна белгили эди. Бюгюн да бардыла фахмулула. Опера уа, баям, тилибизге артыкъ келишмегенден болур, жокъну орунундады.   

Къурманланы Эрдал, хурхзукчу:

Сен бу аламат жырларынгы айта туруп, бу ариу культураны келечисича сеземисе кесинги?  Бу жырла жаш тёлюге тилни билирге болушлукъ этедиле, онг бередиле деп ангыламыса?

– Ол маданият бла бирге туугъанма, айхай да, ёхтемленеме быллай фахмулу халкъны уланы болгъаныма. Аны бир заманда унутмайма, жырларыбыз да унутдурлукъ тюйюлдюле. Тилни юсюнден айтханда, эски жырлада былай бусагъатда жюрюмеген сёзле чыкъсала, аланы жаш тёлю ангылап къояды, ол ангылау къаны бла келгенча. Тилни иги билмегенле да ана тилде жырланы сюедиле, аланы юслери бла тас этген уллу хазналарын къайтарыргъа кюрешедиле. Аны кесим кёрюп турама. Бусагъатда манга Къарчаланы жырларын бергенди Къарчаланы Халимат. Анда сюжет ызгъа,  тил байлыкъгъа да сейир этерчады. Бай тарыхыбызны энчи бетин ачады ол жыр, ёмюрле сакълагъан адам атланы да сыйындырып.  Ол затла керти да жаш тёлюню тилге, маданиятха да юйретирик шартладыла.