Къаламны ушкокга алышып

Уллу Ата журт урушда алыннган Хорламны кюнюнде, саулай да май айда, жигитлени, хорламгъа юлюш къошханланы эсгериу адетди. Ол жылла къаллай бир узакъ бара барсала да, аллай бир жууукъ бола барадыла жангы тёлюлеге аланы сыйлы атлары. Хар тёлюню – кеси сынамы. Аппаланы, къарт аталаны, ата журтну, халкъыбызны къоруулай, этген жигитликлери бюгюнледе СВО-да къазауат этгенлени кёллендиредиле.  Андан айтабыз жигитлик бир тёлюню шарты тюйюлдю, ол, юзюлмеген сынжырлай, бирден бирге ёте, барып турады жашау узуну деп да.

Къыралгъа фашист къоркъуулукъ тюшгенде, къолларына ушкок алгъанланы араларында малкъар жазыучуланы эсли къаууму болгъанды. Аладан кими къайтханды, кими къайтмагъанды. Таматаракъладан башласанг, урушха къатышханланы араларында КъМАССР-ни халкъ поэти Шахмырзаланы Саид да барды. Уллу Ата журт уруш башланнганда, жыл санына да къарамай, аны аскерге чакъыргъандыла. Ким болгъанын билгенде, ол сыйлы адамны ары жибергенлеге урушхан да этип, аны къурулуш ишле бла кюрешген батальоннга ийгендиле. Батальон Къырымда, аскер сууладан ётерча, кёпюрле ишлегенди. Беллерине дери суугъа батып кюрешгендиле солдатла. Жарым жылдан Саидни юйюне ашыргъандыла.

Малкъар адабиятда профессионал прозаны мурдорун салгъан Хочуланы Салихни къадары бек жарсыулуду. Жазгъанлары «Къарахалкъ» газетде чыгъып башлагъанда, онбеш жылында ары энчи корреспондент болуп баргъан Салих, Уллу Ата журт уруш башланнганда, чакъырыу статьяла жазгъанды. Урушну юсюнден юч хапары да барды: «Тасхачыла», «Жигитле», «Капитан Гастелло». Жарсыугъа, кеси ыразылыгъы бла Уллу Ата журт урушну ал кюнлеринде окъуна къазауатха кетип, жесирликге тюшюп, ол 1942 жылда 26 июльда Украинада Белая Церковь шахарда фашист концлагерьде ауушханды.

КъМАССР-ни халкъ поэти Гуртуланы Берт, уруш башланнганда, Холам-Бызынгы райкомуну штатдан тышында пропагандисти эди. Ызы бла аны бабугентчиледен къуралгъан батальоннга политрук этгендиле. Ала Прохладнада душманны жолун тыярча ишле бла кюрешгендиле. Ызы бла аны Холам-Бызынгы районогъа тамата этгендиле. Андан кетгенди ол фронтха. Запорожьеде политработник курслада, Краснодарда аскер миномёт-пулемёт училищеге ийгендиле. 1942 жылда жайда ачыкъ сермешлеге къатышханды, жаралы болуп, госпитальгъа тюшгенди. Андан аны юйюне солургъа жибергендиле. Андан а ол халкъы бла бирге сюргюннге кетгенди. Ол кезиуде Берт уруш темагъа кёп жазгъанды: «Согъушдан сора», «Жарты назму», «Зулмучула», «Эки да Катюшагъа», «Саугъала», «Бизни аскер ингир ала», «Волгоградны къатында», «Тилек»…

Малкъар поэт Къулийланы Хажимуса, 1939 жылда фин урушха кетгенди. Андан а Уллу Ата журт урушха тюшгенди. Ол аны аллындан ахырына дери баргъанды. Прибалтика Республикалада, Киев, Ленинград тийрелеринде да сермешгенди. Эки кере да ауур жаралы болуп, жангыдан къазауатха чыкъгъанды. Этген жигитликлери ючюн гвардияны лейтенанты Къызыл Жулдузну ордени эм «Ленинградны къоруулагъаны ючюн», «1941-1945 жж. Германия бла баргъан Уллу Ата журт урушда хорлам ючюн» эм башха иги кесек майдалгъа тийишли болгъанды. Урушдан ол экинчи группалы сакъат болуп къайтханды.

КъМАССР-ни халкъ поэти Отарланы Керим, Уллу Ата журт уруш башланнганда, фронтха кеси тилеги бла кетгенди. Анда тасхачы къауумгъа командирлик этгенди, къазауатчы тенглерин таукелликге чакъыргъанды. Уруш жыллада поэт «Ант», «Жангы жылгъа сёз», «Кишилик», «Сени жашауунг учхан жулдузча», «Къайын», «Анама письмо», «Жаралы комиссар», «Чалбаш майор» эм башха назмуларын жазгъанды. Андан, ауур жаралы болуп, 1943 жылда къайтхан Керим республиканы Жазыучула союзунда ишлеп тургъанды. Урушда этген жигитликлери ючюн ол Къызыл Жулдузну ордени эмда къауум майдал бла саугъаланнганды.

Поэт, прозаик, драматург Этезланы Омар, Уллу Ата журт уруш башланнганда, аны ал кюнлеринде окъуна фронтха кетгенди. Ол анда да урушха къажау назмула («Атым душман таба учады», «Къазауатчы поэт», «Мамырлыкъ хорларыкъды» «Армиябызгъа болушайыкъ» д.а.к.), жырла, «От кюнле» деген поэмасын да такъгъанды. 1943 жылда, жаралы болуп, туугъан жерине къайтханды. Къыралын фашист душманладан къоруулай, этген жигитликлери ючюн ол «Ётгюрлюк ючюн» эм «1941-1945 жж. Германия бла баргъан Уллу Ата журт урушда хорлам ючюн» майдалла бла саугъаланнганды.

Назмучу Будайланы Азретни Уллу Ата журт урушну аллында Холам-Бызынгы районнга таматагъа салгъандыла. Фронтха алмагъандыла. Ол себепден, душман бизни республикагъа жетгенде, партизаннга чыкъгъанды. Ол 1942 жылда 4 декабрьде Чирик кёлню тийресинде фашистлени бла халкъ душманланы къолларындан жоюлгъанды. Аны дуниядан замансыз, ажымлы кетгенине халкъыбыз бек бушуу этгенди. Бюгюн да аны атын жюрек жарсыу бла сагъынады. Аны «Ата журт урушха – алгъа!» деген назмусу уа поэт туугъан жери ючюн жанын да аямазын ачыкълайды. Алай да болгъанды.

КъМАССР-ни халкъ поэти Гыттыуланы Максим 1942 жылны аллында кеси ыразылыгъы бла фронтха кетгенди. Уруш жолун ол Шимал Кавказда 18-чи армияда башлагъанды. Стрелковый ротаны командирини политика жаны бла экинчиси болуп, Туапсе тийресинде, Новороссийскде, Украинада уруш этгенди. Къазауатда этген кишилиги ючюн Максимни Совет Союзну Жигитине кёргюзтгендиле. Ол Ата журт урушну I, II даражалы орденлери бла, «Кавказны къоруулагъаны ючюн», «1941-1945 жж. Германия бла баргъан Уллу Ата журт урушда хорлам ючюн» деген эм башха майдалла бла саугъаланнганды. Урушха аталгъан кёп аламат назмуну авторуду.

РСФСР-ни маданиятыны сыйлы къуллукъчусу, жазыучу, поэт Залийханланы Жанакъайытны Уллу Ата журт урушну кезиуюнде, бир-бир жамауат къуллукъчуланыча, ары алмай, душманнга къажау кюреш къураргъа деп, мында къойгъандыла. Ол партизан отрядны таматаларындан бири болгъанды, къырал къагъытланы, колхоз-совхоз мюлкню Тау Артына ётдюрюуге юлюш къошханды. Ол Ата журт урушну II даражалы ордени эмда «1941-1945 жж.Уллу Ата журт урушну кезиуюнде ётгюр ишлегени ючюн» майдал бла саугъаланнганды.

Дуниягъа белгили назмучу, КъМАССР-ни халкъ поэти  Къулийланы Къайсынны 1940 жылда Прибалтикада Старая Русса шахарны тийресине жиберген эдиле. Ол анда парашют бёлюмге тюшгенди. Гитлерчи фашистле уруш ачхан биринчи кюнледе окъуна къазауатха киргенди – ол кезиуде парашютчу нёгерлери бла, душман танкланы алларын тыя, Чегет Дунайны кёпюрюн чачдыргъанды. Андан ары, немис фашистле къыралны чеклеринден тышына чыкъгъынчы, Къайсын урушда болгъанды. 1941 жылны кюз артында Орёлну алып, Тулагъа, андан ары Москвагъа ёшюн ургъан Гудерианны танк аскерлерине къажау къыйын сермешлеге къатышханды. Аладан биринде ауур жаралы болуп, аскер бёлюмюне къайтхандан сора, 51-чи аскерни «Ата журтну жашы» деген аскер газетинде корреспондент болуп, фронт бла Сталинграддан Севастопольгъа дери жетгенди. Ростовну, Донбассны, Къырымны азатлар ючюн баргъан сермешлеге къатышханды. Сиваш, Перекоп къазауатланы отларында болгъанды. Ол къыйын кюнледе да жазгъанын къоймагъанды. Урушда этген жигитликлери ючюн Уллу Ата журт урушну II даражалы ордени, иги кесек майдал бла, ол санда «1941-1945 жж. Германия бла баргъан Уллу Ата журт урушда хорлам ючюн», «Сталинградны къоруулагъаны ючюн» майдалла бла саугъаланнганды.

Драматург, поэт, тамсилчи, КъМАССР-ни сыйлы артисти Маммеланы Ибрагим 1939 жылда аскерге чакъырылгъанды. Уллу Ата журт уруш башланнганда, ол Германия бла чекде болгъанды. Ибрагим, уруш жоллада къазауат эте, Берлиннге дери жетгенди. Анда капитуляция къагъыт жазылгъанда, къалауурлукъда болгъанды. Этген жигитликлери ючюн Къызыл Жулдузну, Ата журт урушну II даражалы, «Сыйлылыкъны Белгиси» орденлеге, «Уруш жетишимлери ючюн», «1941-1945 жж. Германия бла баргъан Уллу Ата журт урушда хорлам ючюн», «Варшаваны азатлагъаны ючюн», «Берлинни алгъаны ючюн» майдаллагъа тийишли болгъанды.

КъМАССР-ни халкъ поэти Макытланы Сафар 1941 жылда, Уллу Ата журт уруш башланнганда, мында немислиле бла сермешген полкну штабыны таматасыны болушлукъчусу болгъанды. Къырал аны Уллу Ата журт урушну II даражалы ордени, иги кесек майдал бла, ол санда «Уруш жетишимле ючюн», «Кавказны къоруулагъаны ючюн» дегенле бла саугъаланнганды.