«Миллет тёрелерибизни, хазнабызны сакъларгъа итинебиз»

Къол усталыкъ жаны бла халкъыбызда къаллай бир хунерли адам болгъанын тюрлю-тюрлю кёрмючледе кёрюп, санагъат (ремесло) миллет хазнабызны элпеклигине къууанмагъан жокъду арабызда. Агъачдан, жюнден, темирден, топуракъдан… Ненча тюрлю сейир зат этедиле устала! Бюгюн, хар кимни тамырларына сейири ёсе баргъанда, эрттеги усталыкъларыбызны жангыртыу жангы, магъаналы атламла этдиреди.

Аллай хунерли адамларыбызны араларында Теммоланы Зейтунну къызы Селяланы Раузатны аты кенг белгилиди – ол этген кийизлени кёп кёрмючледе кёрюрге боллукъду, ала эрттеги белгилерибизни сакълайдыла, жангы журтланы жасайдыла.

Бюгюн ушагъым ол уста къоллу къыз бла барады.

 – Раузат, танышдыр кесинги газет окъуучуларыбызгъа.

– Атам Огъары Басханданды, анам а кёнделенчиди – Атмырзаланы Мусосну къызы Кулейха. Тёрт къыз болабыз юйде, мен ючюнчюме. Тырныауузда школну бошагъандан сора, Къабарты-Малкъар экономика эм право лицейде окъугъанма, ызы бла Ставропольну къырал университетини тарых бёлюмюн бошагъанма.

– Урунуу жолунгу уа къайда башлагъанса?

– 2003 жылда Элбрус районну краевед музейинде ишлеп башлагъан эдим. Анда фондну сакълаучу, илму къуллукъчу, методист да болуп тургъанма.

– Къалай эсгересе ол жылланы?

– Хау, къыйын жылла эдиле – Тырныауузгъа ырхы келип, бусагъатда ГАИ болгъан жерде музейни жер бла тенг этген эди. Юч зал бар эди анда: краевед зал,  жигитлеге аталгъан, ючюнчюсю уа  молибден комбинатны тарыхы бла байламлы. Хаджиланы Раиса Заурбековна эди таматабыз. Артда Маданият юйде жер бергенлеринде, бар штатыбыз  айланып, эл-элледен жангыдан жыйгъан эдик бюгюн анда болгъанны. Насыпха, болушургъа сюйгенле табылгъандыла. Жангырыу ишде кёп къыйын салгъан а Юрий Хабасович Каншауов болгъанды – 5-чи школда сурат этиуню, урунуу дерслени да устазы. Анда жыйылгъанны жартысын ол тапдыргъанын бюгюн да ыразылыкъ бла айталлыкъма.

– Ол ишинги жарата болур эдинг, сюйюп эсгергенинге кёре?

– Жаратмай а! Биргеме ишлегенлени, бютюнда таматабыз Раиса Заурбековнаны, ишими да жаратып тургъанма. Бир юйюрча болгъанбыз. Бюгюн да мен сабийлеге акъыл юйретеме десем, аны сёзлерин эсгерип, аланы къайтара турама. Алай жашауда хар не да биз сюйгенча болуп бармайды. Ишден кетерге тюшген эди. Андан сора бир-эки жыл чакълы юристле хазырлагъан колледжни филиалында тарыхдан дерс бергенме.

– Бюгюн  Нальчикде жашайса. Кеси юйюнге уа Тырныауузну санайса. Ол неденди?

– Аллындан айтсам, мени  насыбым тутханды. Онжети жылымда юйюр къурагъанма. Иги жерге тюшгенме, тюз аланы орталарында ёсгенча болуп къалгъан эдим терк окъуна. Къайын атам – Селяланы Магомет, анам – Гызыланы Сакинат. Ала бла алай ариу жашап тургъанма жыйырма бла жети жылны, къызыма да тюз да ма аллай насып тилейме. Гюнях аллыкъма, башха зат айтсам. Къыз окъургъа киргенде, 2011 жылда кёчгенбиз бери. Ахмат а, жаш, ыннасы, аппасы бла къалгъанды. Аны аладан айырыр онг жокъ эди. Юйюрюм уллу тюйюлдю, ким  анда, ким мында болуп, бёлюнюрге тюше эди. Бюгюн биргебиз. Къайын атам дуниясын эки жыл алгъа алышханды. Анабыз а, анга 93 жыл болады, Аллахха шукур, жашап турады къайыным бла. Аны ючюн жууукъду Тырныаууз бюгюн да бизге, ыйыкъдан юч кюнню анда турабыз анабыз бла.

– Мында уа къалай болдунг, неден башладынг жашауунгу?

– Не тюрлю билим алсам да, мен чыгъармачылыкъ бла кюреширге жаратылгъан адамма. Андан бери мында Кунижева Айшат Юсуфовнаны къолунда, Искусстволаны Жабагъы Къазанокъо атлы 2-чи номерли сабий школунда ишлеп турама. 15-чи школда аны художестволу бёлюмюне таматалыкъ этеме. Анда, бу школдан барып, сабийлени Этчеланы Музафар жырларгъа, Атмырзаланы Расул сахна санатха юйретедиле. Теммоланы Фатима тепсерге юйретип тургъанды алда. Аллай беш-алты класс барды.

Алда кийиз этерге юйретген устаз бар эди школда – Огъары Малкъардан Мисирланы Сакинат. Ол кетеди да, алайгъа адам тапмай, кесим юйретип башлагъанма сабийлени ол ишге.

– Сен а ол затланы билеми эдинг алдан?

– Биз, айтханымча, тёрт эгеч болгъанбыз, жюн ишле бла да кюрешгенбиз. Атамы анасы этиучю эди кийиз. Огъары басханчыла уста эдиле ол затха: Теммоланы Абидат бла Хажар, Курданланы Халимат, Джаппуланы Фердауус, башхала да. Экиге айланнган эгечлерим, аладан туугъанла да ишлегендиле ол кийиз этген арада. Ма аладан, таматаладан, кёрюп, алагъа болуша, билгеним, билмегеним да бар. Башлагъанымда уа, жаланда Текуланы Дина болушлукъ этгенди. Андан сора да, бюгюнледе Интернет бла юйренир онг барды. Къазахстанда курсланы онлайн халда ётгенме. Кийизни не тюрлюсюн да этерге юйреннгенме, кесим къоша барама алда техникагъа жангы затла. Бир ненчасын этип кёргюзтюрге келтиргенимде, Айшат Юсуфовна да ыразы болгъанды. Ол миллет тёрелени, миллет хазнаны сакъларгъа  сюйген адамды. Таулу сабийле окъугъан школгъа да ол мурат бла ийгенди мени. 

– Алда табийгъат бояуланы хайырланнгандыла. Бюгюн а?

– Табийгъат бояула онгмайдыла, затынгы боямайдыла, тутхучлудула. Андады аланы магъаналары. Ма, сёз ючюн, къоз терекни чапыракъларындан, къалынлыгъына кёре, мор, акъсыл бояула этгендиле. Алма терекни къабугъундан – жашил бояу, жерк къабукъдан – къызыл… Бусагъатда бояула, хазыр боялгъан жюн да бардыла.

– Къаллай тамгъала саласа?

– Миллет тамгъаларыбызны ахырда тюрлендирир онг жокъду. Ала ёмюрден бери да келедиле: локъум, мюйюз, юч чапыракъ, ай, кюн, жулдуз… Бизни оюуларыбыз, тенглешдиргенимде, къазахлыланы бла тюрклюлени тамгъаларына ушайдыла.

Айырмалылыкълары: бирлерини къыйырлары тёгерекдиле, бирлерини уа – жютю. Ол затла темир ишледе да кёрюнедиле. Тюрк тарых кинолагъа къараргъа сюйюучюме. Алада аллай кёп затха тюбейме.

– Кийизни къалынлыгъы, жукъалыгъы не бла байламлы болгъанды?

– Не жерде хайырланнганынга кёре. Сёз ючюн, жыйгъыч кийиз бек жукъа болгъанды, нек дегенде ол жаланда жасаугъа хайырланнганды. Къабыргъа кийиз а, бичген, ала кийиз эсе да, къалын болады, ол жылыу тутаргъа керекди.

– Акъ-Сууну школунда кийизге юйреннгенле кёпмюдюле?

– Бюгюн онюч сабийим барды. 4-чю классны алгъанма бусагъатда. Бираз къоркъуулуду: исси суу, ийнеле… Алай а, сейир этерсе, къаллай уста къоллула бардыла ол гитче сабийчиклени араларында! Уллула эталмазлыкъны этедиле. Хар класс юч жылны ичинде юйренеди. Жылдан эки кере отчёт барады. Анда кёргюзтебиз этгенибизни. Кийизлени тюрлю-тюрлю техникада этерге юйренебиз, кёрмючлеге къатышабыз. Ма быйыл тёрт кере биринчи жерлеге чыкъгъанбыз. Юч-тёрт иш деп чек салсала кёрмюч этгенле, къайсын айырыргъа билмей, ауара болама. Къызчыкъларымы бирлери сумкачыкъла, башхалары ынналарына кийиз аппынла этгендиле, бирчиги уа намазлыкъ этип бергенди, ораза бошалгъанда. Эки жанына да ол къаллай уллу къууанчды. Хорламларына уа аладан да бек кесим къууана болурма деп турама.

– Тамгъалы угъай, суратлы кийизлеригизни да кёре турама кёрмючледе.

– Хау, сабийле адам, жаныуар, башха суратлы, сюжет ызлы кийизле этерге да сюедиле. Кесим да этеме излегенлеге.

– Школдан тышында уа кюрешемисе бу сен былай сюйген иш бла?

– Хау, юйню жанында жер-юй сатып алып, кесиме мастерской этгенме. Анда бичеме, тигеме. Керек болса, жууама. Полларым жылыдыла, алагъа атама да, къурутама. Алай тапды.   

– Сапариш этгенле уа бармыдыла?

– Саугъагъа, кеси юйлерине, тюкенлерине, къонакъ юйлеге излегенле да бардыла.

– Юйюрюнгю юсюнден да бир-эки сёз айтсанг эди?

– Юйюр тамата, Тахир, Тырныауузда комбинатда ишлеп тургъанды. Бюгюн кеси иши бла кюрешеди. Лейля алгъа университетде менеджерге, артда уа, мени муратымы толтура, медучилищеде акушерге окъугъанды. Алай а биргеме ишлеп тургъанды 15-чи школда, «Алтын къолчукъла» кружокну ишин бардырып. Бусагъатда анда директорну кенгешчисиди. Ахмат да энди агроуниверситетни студентиди, атасыны жанында сюеледи.  

– Алда не умутунг барды?

– Кийиз этиу санагъатны юсюнден билим берген зат жокъну орунундады. Кийиз ийлеуден, аны тюрлюлеринден башлап, бизни накъышларыбыз да болгъан китап чыгъарыргъа сюеме, сабийлени юйретгенде хайырланырча.