Чыгъармаларында – нарт жигитлени сыфатлары

Алгъаракъда Черкесскде Сурат галереяда нарт эпосха жораланнган кёрмюч ачылгъанды. Ол КъЧР-ни бла КъМР-ни Суратчыларыны биригиую эмда Къарачай-Черкесни Байчораланы Мария атлы къырал тарых-маданият эм табийгъат музей-заповеднигини кючлери бла къуралгъанды. 

Нартлагъа аталгъан биринчи кёрмюч Къарачай-Малкъарны культура жаны бла советини эм аны башчысы Жабелланы Лидияны башламчылыгъы бла къуралгъанлы эки жыл бла жарым заман ётгенди. Андан бери суратчыла бу темагъа эс бургъанларын къоймагъандыла. Аны бла бирге къараучуну, жаш тёлюню да тарыхыбызгъа сейирлерин къозгъагъандыла. Бу проектни баш борчу да ол эди. 

Экинчи кёрмючге жыйырма эки художник, къол устала къатышып, элли беш чыгъармагъа къарагъанбыз. Аны ачылыуунда сёлеше, музей-заповедникни таматасы Хасанланы Ханафий бу проектни жашауда бардырыуда Жабелланы Лидияны къошумчулугъу  уллу болгъанын айтып, анга ыспас этгенди. Дагъыда нарт эпос халкъыбызны тарыхы, ёмюрлюк байлыгъы, жашау жоругъу да болуп келгенин чертгенди.

КъЧР-ни Суратчыларыны биригиуюню таматасы Атайланы Халис а экинчи кёрмючде ишле биринчиден эсе бийик даражада, темагъа кёре салыннганларын айырып айтханды. Журналист Сараккуланы Асият, Къабарты-Малкъардан баргъан къауумну атындан сёлеше, суратлау искусство къарачай-малкъар халкъда туугъанлы кёп заман болмай эсе да, аны жашауунда уллу жерни алып, суратчыларыбыз бу жаны бла бийик усталыкъгъа жетгенлерин белгилегенди.

Экинчи кёрмючню къураугъа кёп кюч-къарыу салгъанладан бири Данашланы Мусса болгъанды. Ол кеси жангы сурат ишлерге жетишмеген эсе да, кёрмючню ол жарашдыргъан белгиси шёндюгю искусствогъа келишгенин айтыргъа тийишлиди. Кесини сёзюнде Мусса кёрмючню эки республиканы да маданиятларына уллу магъанасы болгъанын чертгенди.  

Къолдан уста Ёзденланы Амин а бюгюннгю амалланы хайырланнганда, QR-кодну хайырланыргъа чакъыргъанды. Суратчы Тамбийланы Бурхан алим жашыбыз Журтубайланы Махтини уллу хурмет бла эсгерип, ол художниклени нартланы суратларын ишлерге кёллендиргенлей тургъанын айтханды. Эки кёрмюч да жашаудан замансыз кетген ллу алимни хурметине аталгъанларын да эсге салгъанды. Аны бла къалмай, Махтини суратын да ишлегенди. Анга «Воодушевитель» деп атап, жаланда бир сёзде алимге уллу хурмет этгенин, сый бергенин, жюрек ыразылыгъын да билдиргенди. 

Тамбийланы Бурханны нарт Ёрюзмекни туугъанын кёргюзтген юч сураты (триптих), «Алауган Гемуданы юйретгени» эм башхалары да нарт жигитлени галереясын байыкъландыргъандыла. 

Белгили жазыучу, алим Толгъурланы Зейтун къарачай-малкъар халкъ жашаугъа мифология кёзден къарагъанды, деп оюмлагъанды. Биз аны къарачайлы суратчыланы чыгъармаларында артыкъда кёребиз. Бу жаны бла бёрюню сыфаты суратчылагъа энчи илхам береди. Аны алайлыгъына да бу кёрмючде тюшюнюрге боллукъду. 

Кипкеланы Мустафаны ишлерини жигитлери (желмаууз, бёрю, бугъа) уа бурун заманлагъа къайтарадыла. Ала эпосданмы, жомакъданмы, мифологияданмы тюшгендиле деген соруу къараучуну эсин алады. Французланы Казбек да хайырланады бёрюню сыфаты бла. Маршанкъулланы Русланны «Бёрю сын. Жиляу» деген иши, къарачай-малкъар халкъ, уллу тюрк дунияны бир кесеги болуп, «къан бла кирген жан бла чыгъар» дегенлей, дайым да тамырларыбызгъа тартып тургъаныбызны кёргюзтеди. Аны бояула бла уста хайырланнганын, ала бла «ойнагъанын» да белгилерчады. 

Таушуналаны Кемалны графика чыгъармаларын а нарт эпосну суратлауда энчи жетишимге санаргъа боллукъду. Ала аны усталыгъына сейир да, ыспас да этдиредиле. Ала китапха къалай тап жарашырыкъдыла деген оюмла да акъылынгы бийлейдиле. Жашаудан замансыз кетген Умар Мижевни чыгъармаларын кёрюп да къууаннганбыз. Сатанайны, Сосурукъну суратларында жарыкъ тюрсюнле эсибизни кеслерине бурадыла. 

Малкъарлы суратчыланы, къолдан усталаны ишлери да тийишли жерни алгъандыла. Хар замандача, Бачиланы Хамзатны къол ызы энчиди, танышыулуду. Аны «Ёрюзмекни къылычы» бла «Сосурукъну сырпыны» къараучуну сейирин къозгъамай къоймагъанды. Ахматланы Леуанны нартланы эмегенле, губула бла да уруш этгенлерин кёргюзтген ишлери уа къайсы кёрмючню да байыкъландырлыкъдыла. Автор алада нарт жигитлени жашаулары тынч болмагъанын, ала баш эркинликлери ючюн дайым да къазауатха чыкъгъанларын ачыкълайды. 

Хочуланы Арсен да Сосурукъну туугъанын, аны шайтанлада болгъанын, Ёрюзмекни бла Къызыл Фукну къазауатларын кёргюзтеди. Жаш суратчыбыз Бабаланы Индира да Алауганны, Сосурукъну, Акъбилекни суратларын туура этгенди къараучугъа. Бу ишле хар суратчы нарт жигитлени кесича кёргени, ала бир бирге ушамагъанлары бла сейирдиле бизге, аланы тарых, эстетика, усталыкъ жанларын айтмай къойсакъ да. 

Белгили уста Жаппуланы Ёзетханны кийизлери, къайда тагъылсала да, къууат бередиле. Нартланы заманларындан бери келген бу жумушну бизни къолдан усталарыбыз бийик искусствогъа жетдиргенлерин, Ёзетхандан сора, къарачайлы Ёзденланы Аминни бла аны юй бийчеси Маринаны ишлеринде да кёребиз. 

Кёрмючде жаш тёлюню ишлери аслам болгъанлары бютюнда бек къууандырады. Ала, таматаланы ызларындан бара, бийик жетишимлеге жетгенлери иги къууум этдиреди. Сёз ючюн, Ёзденланы Амин Нальчикде энчи кёрмючюнде аны искусствону жолуна чыгъаргъан усталагъа ыспас этгенин унутмагъанбыз. Боташланы Мурат да уллу хурмет бла айтханды устазы Кипкеланы Мустафаны юсюнден. Боташ улуну жангы ишлерини юслеринден айтханда уа, ол «Ёрюзмек бла Къызыл Фук» эм «Къарашауай» суратларында бояуланы тюрлендиргенин, алай кесине, нарт жигитлеге да кертичилей къалгъанын кёребиз. 

Дагъыда Блимгъотланы Дадашны, Аджиланы Валентинаны, Батчаланы Зульфияны, Борлакъланы Мекерни, Къобанланы Кулинаны эм башхаланы чыгъармалары бла да танышыр онг барды. Кёрмючге атап, жаш художникле, аниматорла Камилланы Рустам бла Айшат «Къарашауай» деген мультипликацияны кёргюзтгендиле. Бу искусство бизде тамырлана баргъаннга ушайды. 

Быллай кёрмючле, керти да, белгилени, нарт жигитлени сыфатлары бла халкъны кесини юсюнден сёзсюз хапар айтадыла. Суратлау искусствону энчилиги, кючю андады – анга тилманч керек болмайды. Андан эди ол кюн залда башха миллетлени келечилерини да болгъанлары, ногъайлы суратчы Юрий Карасовну сёз алгъаны, къарындашларына ыспас этгени да.

Экинчи кюн Сурат галереяда школчулагъа экскурсияла бардырып башлагъанлары да къууандыргъанды. Сабийле нарт жигитлени кёзлери бла кёрселе, ала эслеринде къалырла, сейирлери къозгъалыр деп ышанабыз. Школчулагъа эпосну жигитлери кирген электрон китап хазырланса, хайыры уллу боллугъун дерс китапла жарашдыргъан Мамайланы Фатима да бошдан айтмагъан эди.