Къабарты-Малкъар терек бахчачылыкъ бла алчы къалай болгъанды?

Ахыр онбеш жылны ичинде бизни республика терк айныгъан тереклени   сынам халда орнатып  бир жылгъа   миллион тонна  чакълы алма ёсдюрюу жолну ётгенди. Бюгюнлюкде Къабарты-Малкъар  тынгылы ишлеген агропромышленный кластер къурап, Россей Федерацияда алыннган  тирликни ючден бирин жалчытады.  КъМР-де терк айныгъан терек бахчачылыкъны  къуралгъан эмда аякъланнган кезиулерини, шёндюгю болумуну эмда айнытыу жаны бла умутланы юслеринденди бу статья.

Ал атламла

2000-чи жылланы башында бизни республика бегирек да малчылыкъ айныгъан регионча белгили эди. Болум 2008 жылда тюрленнгенди: ол заманда Басхан районда италиялы амалла бла биринчи 14 гектарда терк айныгъан терек бахча къуралады. Анда терекле бир бирге жууукъ  орнатылгъанлары (бир гектарда 2,5–4 минг), алаша болгъанлары, суу а тамырларына иничке быргъыла бла келгени себепли биринчи тирликни 2-3 жылдан сора берип башлагъандыла. Ары дери алгъыннгы тёрели бахчалада бир гектардан 10–20 тонна алма алыучу эселе, мында уа 40–70 тонна жыйгъандыла.

Сынам хайырлы болгъаны себепли 2012–2013 жыллада бу иш кенг бардырылып тебирейди, аллай бахчаланы ёлчеми да кёбейеди. 2014 жылда уа тыш къыралладан алмала жиберирге  чек салыннгандан сора, КъМР-де терк айныгъан терек бахчачылыкъгъа  инвестицияла аслам келип башлагъандыла.

Шартла

Бюгюнлюкде КъМР-де алмала ёсдюрюу бла кюрешген мюлкле шёндюгю агротехника амалланы хайырланадыла. Буруннгу жылны башында кёпжыллыкъ жемиш эмда жилек терек  бахчала республикада 27 минг гектардан аслам жерни ала эдиле. Аны  23 минг гектарында терк айныгъан алма терекле ёсгендиле. Ол жылны эсеплерине кёре, жемишледен бла наныкъладан жыйылгъан тирлик бир миллион тоннадан атлагъанды, былтыр а 1,103 миллион тоннагъа жетгенди. Аны 90 процентден асламын алмала аладыла.

Мюлкледе аланы кёп заманны чыдагъан, ташыргъа женгил эмда кеслерине да сурам иги болгъан сортларын ёсдюредиле: «Голден Делишес», «Гала», «Фуджи», «Гренни Смит», «Айдаред», «Ред Делишес», «Бребурн», «Пинк Леди» эмда башхала. Тирлик жыйыу кезиуню кёпге созар умутда, сора алыучуланы сурамларын толуракъ жалчытыр ючюн бир-бир предприятияла он-онбеш сорт окъуна саладыла. Тергеулеге кёре республикада алмаланы тёртден биринден къалгъаны ма быллай, терк айныгъан, бахчалада ёсдюрюледиле.

Миллион тоннагъа жер табыллыкъмыды?

Быллай аламат тирлик бёлюмню баш тыйгъычын ачыкълагъанды – продукцияны кёбюрек заманны тап халда сакълау жерлени къытлыгъын. Быйылны башында КъМР-де жарым жюз чакълы тийишли объект ишлей эдиле, аланы барысына да 362,7 минг тонна кёгет  сыйынады. Ахыр жыллада хайырланыргъа берилген жерледе алмала энчи хауасы болгъан орунлада 8-10 ай окъуна бузулмай сакъланадыла.

Болсада алмала сакъланнган жерле азлыкъ этедиле. Алагъа былтыргъы тирликни окъуна жаланда экиден бири сыйынырыкъды. Быйыл эмда келир жыллада уа тирлик  бютюнда   кёп болургъа ушайды, аны ючюн чурум бютюн бек сезилип башланырыкъды.

Терек бахчачылыкъны аллай объектле бла толусунлай жалчытыр ючюн, энтта  бир ненчасын ишлерге тюшерикди, анга уа 48 миллиард сомгъа жууукъ инвестицияла керекдиле. Къысха айтханда, 2030 жылгъа  700 минг тонна алма сакъланырча мадар этерге белгиленеди.

Бу жаны бла иш шёндю да барады. Сёз ючюн, Басхан районда алмаланы айырып жыйгъан цехи боллукъ, кесине да жети минг тонна сыйынырыкъ, Урван районда да 3,4 минг тоннагъа  комплексле, Чегем районда уа «Нальчикни бахчалары» биригиуню тийишли объектини экинчи кесегини (аны кючю 10 минг тоннагъа жетерикди) къурулушлары барадыла.

Илму да къошулуп

Терек бахчачылыкъ Къабарты-Малкъарда  ызындан талай башха бёлюмню да тартып, бюгюнлюкде тынгылы кластер болгъанды, дерчады. Сёз ючюн, алгъаракълада бетон чыпынла, буздан сакълагъан аула эмда техника Европадан келтириле эдиле.

Бюгюнлюкде уа биринчилерин мында заводлада чыгъарадыла, республиканы кесини онжети питомниги уа хар жыл сайын 4,2 миллион чакълы терекчик хазырлайдыла (аланы 85–90 проценти алма терекледиле). Аланы къуру республиканы ичинде хайырланыу бла къалмай, Россейни башха регионларына, ол санда Къырымгъа да жибередиле.

Битимлени  терен жарашдырыу иш да айный барады. Сёз ючюн, «Каббалкрастениеводство» биригиу бир суткагъа 240 тоннадан аслам алмадан концентратла хазырлайды, башха предприятиялада уа къатханла, жемиш суула, пастила эмда сабий ашарыкъла чыгъаргъан цехле ишлейдиле. Логистикада эмда алмаланы сакълауда республиканы  кесинде чыгъарылгъан пластик эмда картон орунла кенг хайырланыладыла.

Бийик технологияла да артха къалмайдыла: бахчалада мониторинг этиуде агродронла, ауруула эмда заранлы къурт-къумурсхала болгъанны билген амалла хайырланылып башланнгандыла. Бу бёлюмге В. М. Коков атлы аграр университет жангы кадрланы хазырлайды, Таулада эмда тау этекледе терек бахчачылыкъны Шимал-Кавказ илму-излем институту уа илму жаны бла билеклик этеди.

Сатыу, сынаула эмда умутла

Алма тирликни асламысы республикадан тышына кетеди. Мында кесибизде уа бир жылгъа жаланда 13-14 минг тонна чакълысы хайырланылады.

КъМР-ни алмаларын федерал аш-азыкъ сатыучу сетьлени тюкенлеринде да кёрюрге боллукъду. Ала Россейни 49 регионуна жибериледиле (2023 жылда — 36 регион эди): Москва эмда Москва областьдан башлап  Узакъдагъы Кюнчыгъышха эмда жангы къошулгъан тийрелеге дери.

Тыш къыраллагъа уа экспорт алыкъа азды, алай а кёп болмай ётген Кавказ инвестиция форумда экспертле айтханнга кёре, быллай онглары бла Къабарты-Малкъар Европаны алчысын – Польшаны – да озаргъа боллукъду.

Ёсюм бек иги болгъанлыкъгъа, бу бёлюм агробизнесни къайсы тюрлюсюндеча,  къоркъуулагъа тюбейди: хауа болумлагъа бойсунуу, уста ишчиледен къытлыкъ сынау, логистика къоранчла эмда ишге керек затланы (семиртгичле, тереклени сакълаучу дарманла) багъаларыны кётюрюлгенлери. Эллилеге бахчала къураргъа, сугъарыугъа эмда техника сатып алыргъа къырал да болушады, алай айныу тутхучлу болур ючюн а, энчи инвестицияла  эмда кооперацияны кючлендириу жаны бла тынгылы ишлерге керекди.

2030 жылгъа дери республика быллай бахчала алгъан жерлени ёлчемин 30,7 минг гектаргъа жетдирир, 1,2 миллион тонна алма жыяр  эмда кёп тюрлю инфраструктура жумушну тамамлар  муратлыды.  Анга жеталса, Къабарты-Малкъар Россейни баш терек бахчачылыкъ арасы  боллукъду.

Ахыр сёзню орунуна

Терек бахчачылыкъ бизни республиканы агропромышленный комплексини магъаналы кесеги болгъанды. Былтыр регионда 126,7 миллиард сом багъасы эл мюлк продукция чыгъарылгъан эсе, анда аны да бек уллу юлюшю барды. Бу бёлюм бахчалагъа къарау, тирлик жыйыу, алмаланы айырыу эмда сакълау жумушлада къадар адамны иш бла жалчытады.

Алай бла онбеш-онсегиз жылны ичинде республика сынам халда орнатылгъан гектарладан башлап Россейни «терек бахчачылыкъда башчы» даражагъа дери жолну ётгенди. КъМР-ни быллай мюлклери импортну алышындырыу политикагъа жууап берип къалмай, экономиканы тынгылы айныууна къошумчулукъ этгендиле: мингле бла ишчи жерле къурагъандыла эмда бир бири бла байламлы производстволаны айнытып башлагъандыла.

Энди уа продукцияны сакълаугъа, жарашдырыугъа эмда илмугъа уллу инвестицияла этерге керекди – аны да мурдору салыннганды. Тирлик кёпден-кёп бола баргъанына кёре Къабарты-Малкъарда «алма бёлюмню жашнауу-айныуу» энди кюч алып башлайды, дерге боллукъбуз.