«Шахматла терен къартлыкъгъа дери эсни сакъларгъа болушхан, сагъыш этерге да юйретген оюндула»

Ахыры. Аллы 15 майда басмаланнганды.

- Окъуучуланы эсигизде алай тутханыгъызны белгилерчады. Баям, ол ышан шахматлада да керек болур?

- Сёзсюз, керекди. Юлгюге, шахмат партия башланнганда, «дебют амалланы» билиу эм эсде тутуу, керек жерде тюз хайырлана билиу эмда аланы мурдорларында къаршчы спортчу сакъламагъан жангыларын къурау саулай да оюнну барыууна магъаналыды. Мында не гитче халатчыкъны да артда тюзетген бек къыйынды.

Бюгюнлюкде кёпле, эришиулеге хазырлана, усталыкъларын, сынамларын компьютер программала бла ойнай ёсдюредиле. Алада не тюрлю халат да къаллай эсеплеге келтирлиги тергеледи, аны хайыры бла компьютер бла ойнай, аланы билирге боллукъду. Ала кёп тюрлю болгъанлары себепли уа эсде тутуу эмда керек шартладанды. Спортну башха тюрлюлериндеча, шахматлада да ёсер ючюн къаршчы тургъанла къарыулу болургъа керекдиле, жарауда ол жумушну компьютер да толтурады, андагъы приложенияла устаны неда гроссмейстерни даражасында, андан кючлюрек окъуна ойнайдыла.    

- Илму статьялада жазылгъаннга кёре, инсан терен къартлыкъгъа дери акъылын сакъларгъа сюе эсе, мыйысын дайым да ишлетгенлей турургъа керекди. Шахматла да, мен ангылагъандан, мыйыгъа ахшы жараудула.

- Шахматла Альцгеймерни аурууна иги профилактика болгъанларын мен да окъугъанма. Европалы къыраллада, Къазахстанда мектепледе шахматладан дерсле кийиргенлерин эшитгенме. Шахматла, шашкала бла кюрешип 5-6 жылдан башларгъа  боллукъду, алай 20, 30 жылда, андан абадан кезиуде да кеч тюйюлдю. Гарри Пильсбери, юлгюге шахматлагъа 16 жылында юйренип башлагъанды, 21 жылында уа дунияда эм кючлю 10 шахматчысыны къауумуна киргенди. Бусагъатда дунияны чемпиону индиячы Дамараджа Гукешге 18 жыл болады, алай бла жыл сан жаны бла чек жокъду.

- Компьютер бла ойнауну юсюнден айтханда, сёзсюз, аны ахшы жанлары бардыла. Алай жалгъан интеллект адамны харкюнлюк жашауунда асыры уллу жерни ала баргъанча кёрюнеди.

- Алгъа жыллада компьютер, ходланы терк тергеп, аслам балл къайда аллыгъын сайлагъанды, сора мат салырча кезиуню марагъанды. Техника айныгъаны бла программала, хазыр ходланы сайлау бла чекленмей, шахматлада кереклисича сагъыш этерге юйреннгендиле – аллай онгу уа эндиге дери жангызда адамны болгъанды. Ма андан сора адам компьютерге биринчи кере къытдыргъанды. Ол замандагъы «Deep Blue» программадан бусагъатда телефонлада приложенияла кёпге алгъа атлагъандыла. Бусагъатда шахматладан компьютерни хорлагъан инсан жокъду. Адам ойнагъан кезиуюнде къызынып, бир тюрлю сезимлеге бойсунуп неда ашыгъып терс «жюрюрге» болллукъду, компьютер а не тюрлю сезимден да азатды, халат жибермейди.

- Ол шарт къууандыргъандан угъай, сагъайтхан этеди.

- Хау. Бусагъатда айтырыгъын андан да бек сагъышландырыргъа болур - арт кезиуде нейрон сетьни къурагъандыла, ол адамны мыйысыча ишлейди, айныйды эмда, бек башы, юйренеди. Алай бла алимле «Альфа зеро» сетьни къурап, анга жангызда шахмат фигурала къалай жюрюгенлерин кёргюзтгендиле эм мат салыргъа буюргъандыла. Бир сагъатны ичинде ол программа кеси-кеси бла ойнап, алай бла ходланы тинтип, аны аллында къуралгъан, ол кезиуге эм кючлю программаны айырмалы эсеп бла къытханды.

Жалгъан интеллект сагъайтханын ангыларчады, ол терк юйренеди, алай эсе уа, жашауубузгъа да теренден-терен синге барлыкъды, кёп жерледе адамланы алышындыргъан да эталлыкъды. Производстволада программаланы хайырланып тебиреу а иш бла жалчытханлагъа файдалыды, аланы хайырланаа, ала адамланы ишге алмай башларыкъдыла: программа иш хакъны излемейди, анга солургъа, ауузланыргъа керек тюйюлдю.   

- Шахматланы спортха санамагъанла да бардыла. Алагъа не айталлыкъсыз?

- Эришиуде спортчудан не изленеди? Хорлам. Мында да къаршчы тургъанны хорларгъа керексе. Кюч-къарыу бла угъай, акъыл, тёзюмлюк, тактика жаны бла. Къыйналамыды шахматлада адам хорлам ючюн? Къыйналмай а! Кёп эришиуледен сора спортчула иги да арыкъ болгъанлары тохташдырылгъанды. Тарыхда эм узун матчны Анатолий Карпов бла Гарри Каспаров ойнагъандыла, ол жарым жыл чакълы бир заманнга созулгъанды, ол заманны ичинде шахматчыла 10-12 килограммгъа азайгъан эдиле.

Шахматла инсанны низамгъа, сагъайгъан, абызырагъан заманда эс, акъыл жыяргъа, ашыгъышлы, анга кёре уа терс оноу этмезге, сезимлеге бойсунмай, болумгъа тюз багъа бичип, анга тийишлиликде мадар этерге юйретедиле. Ала барысы да харкюнлюк жашауда да керекли ышанладыла. Шахматлада юйреннгенлерин артда жашауларында хайырланып, ажашхан неда сокъураннган инсан кёрмегенме.

Мында да, башха спортдача, тренер юйретиуню программасын жарашдырады, эришиуде спортчусуну къарыулу, къарыусуз жанларын эслеп, къарыулу жерлерин кючлейди, къарыусуз жерлерин тюзетеди.

- Шахарыбызда шахматланы сюйгенлеге жыйылып ойнарча жер бармыды?

- Мен билгенден, Головко орамда барды аллай жер, алай анда асламысында абадан тёлю жыйылады, жаш тёлю артыкъ кёп келеди деп айталлыкъ тюйюлме. Студент жылларымда, эсимдеди, жаш адамла анда аслам болуучу эдиле, шабат, ыйых кюнледе бир бирлери бла эришгендиле, ол бек сейир эди.

- Тенглешдиргенде, шахматла къыралыбызда эм иги къайсы регионда айныпдыла, сора бу жаны бла республикабыз къайсы жердеди?

- Биринчи жерде Москвады. Бизни округда уа эм кючлю, баям, Дагъыстанды. Анда жангызда шахматлагъа аталгъан уллу ара окъуна барды. Алыкъа республикабыздан Россейни чемпионлары болгъанла жокъдула.  Мында спортну башха тюрлюлери бла тенглешдиргенде, шахматла ортаракъда болурла, умутландыргъан жаш шахматчыларыбыз а, насыпха, бардыла. Юлгюге, Малика Кабардикова, Тереккуланы Осман, Гелястанланы Дамир, Темуккуланы Алим, Нёгерланы Малик, Малика бла Ибрахим, Жангуразланы Алий, Мирзойланы Лилана,  Надар Зашезов дагъыда талайы атларын айтдыргъандыла, бу ызда барсала, ала бютюн уллу жетишимле болдурурларына ышанырчады.