Хорламны жууукълашдыргъан хайырлы илму ишле

Устаз Каппушланы Шагъабан Терезе элни орта школунда математикадан устаз болуп кёп жылланы ишлегенди. Огъурлу акъсакъал илмуну бу тюрлюсюн сайлап, аны бла жашауун байламлы этерге таукел болгъандан сора да, ёз тилинде статьяла жазаргъа да бек сюеди. Аладан биринде ол айтхылы совет физиклени бла математиклени илму ишлери жарыкъ Хорламны жууукълашдырыуда къаллай магъана тутханларын ачыкълагъанды. Андан юзюк бла бюгюн сизни да шагъырей этерге сюебиз.

Уруш кёп миллетли къыралны адамлары бары бирден ёрге туруп, къарыуларындан келгенича, кеслерин аямай, аскерге болушургъа кюрешгендиле. Жауланы къаушатыргъа, хорламны жууукълашдырыргъа саулай къыралыбыз, кече-кюн демей, ишлегенди. Бу керек ишден алимле да бир жанында къалмагъандыла. 23 июньда къыралыбызны Илмула академиясыны Президиуму жыйылып, къалай болушурукъларыны юсюнден оноу этгенди. Кеслерин эте тургъан ишлерин бир жанына атып, кёпле къолларына саут-саба алып, аскерге кеслери ыразылыкълары бла кетгендиле.

Бу статьяда айтылгъан хапарны бизге 1975 жылда академик А.Н. Колмогоров кесини лекциясында айтхан эди. Ол жыл А.Н.Колмогоров школлагъа жангы алгебра бла геометрияны жарашдыргъан эди. Саулай СССР-ден 300-ден артыкъ адам жыйылып, ол китапланы  сюзерге жыйылгъан эдик. Къарачайлыла экеулен эдик: Ёзденланы Магометни  жашы Осман бла мен.

Белгили алим лекциясында урушха кетген алимлени юслеринден бизге тынгылы хапар айтхан эди. Саулай къыралгъа белгили академик П.П. Погорелов авиациячыла бла бирге къазауат этгенди. Урушну отуна 80 академик киргендиле - А. А. Ляпунов, Ю.В. Линник, Ю.А. Митропольский эм дагъыда башхала.

Сауут-саба,  окъла, топла,бек керек эдиле. Аланы чыгъаргъандан сора да,  барында сынап кёрюуге иги кесек заман кете эди. Сынау ишге аз заман къоратырча амалны Колмогоров табады. Аны «Теория надёжности» деген илму иши болмагъанча керек заманда жазылгъанды.

Къыралны сакълауда уллу ишле этерге керек болгъанды. Сёз ючюн самолётланы къызыу  учурургъа амал излерге керек эди. Ол заманда алай къызыу учхан самолётла кёкде бара тургъанлай кеслери алларына ууалып къалыучу эдиле. Дагъыда аэродромдан учхан неда анга къоннган заманда самолётну чархлары ары-бери кетип, кёп аварияла болгъандыла. Ол затлагъа флаттер бла шимми дейдиле. Бу кемчиликлени математика теориясын жарашдырып къурутхан академик М.В.Келдыш болгъанды. Самолёт къызыу учар ючюн аны къанатларыны тюрюн (формасын) къаллай кереклисин академик С.А. Хрустинович къурайды.

Москваны сакълагъан аэростатланы игилендирип жарашдыргъанды татарлы профессор Х.А. Рахматуллин. Аны ол иши парашютланы кючлендирирге терен болушлукъ этгенди. 1942 жылны апрель айында кёп математикле академик С.Н. Бернштеинни оноуу бла, сферический координатла бла хайырлана, математика таблицала чыгъаргъандыла. Ол таблицала радиопеленгала бла ишлегенле самолётну, кемени къайда, къаллай узакълыкъда, къалай  баргъанын, къаллай къызыулукъда баргъанын билирге уллу болушхандыла. Ала бла американлыла бла ингилизлиле да хайырланнгандыла бизни къыралгъа сауут-сабаны кемеле бла келтирген заманларында. Бу таблицала узакъгъа учхан бомбаланы атыучу самолётлагъа кемелеге да тюз къысха, къоркъуусузлукъ жол ачыкълагъандыла. Аллай тап жоллагъа «локсодромия» дейдиле.

Кемелени батмазлыкъ теориясын академик А.Н. Крылов жарашдыргъанды. Ол ачыкълагъан теория торпеда кемени къайсы бёлюмине тийгенине кёре, кемени батарын, батмазлыгъын ачыкъ билдиргенди. Англияны PQ деген конвойлары бизге Мурманскге келирге бу таблицаланы эсге алып жюрюгендиле, немецли самолётладан бла суу тюбюнде жюзген кемеледен башларын сакълай.                           

Къазауатда от ачылгъанны къаллай бир файдасы болгъанын отну бир жерде къалынлыгъына кёре (кучность) ачыкълайдыла. Аллай затха жараулу ишни А.Н. Колмогоров жарашдыргъанды, кесини теориясыны бир бёлюмине таяна. Бу иш ненча артиллерия сауут къаллай бир узакълыкъдан, дагъыда ненча сауут бир жолгъа от ачаргъа кереклисине жангылтмагъан жууап бергенди. Самолётха ненча кере от ачаргъа кереклисин да ачыкълагъанды. Аны къой да, бу теория совет аскер таматалагъа кесигизни жауну орунуна салыгъыз да, ала кеслерине къаллай таплыкъла табарыкъларын ангылагъыз эм анга кёре тургъан болумугъузда жууап излегиз, дегенди. «Жауларыбыз этерик сагъышланы сиз этсегиз, алагъа жууапха къалай атларыгъыгъыз бек ачыкъ кёрюнюрюкдю сизге...». Айтхылыкъ маршал Г.К. Жуков бу болумну хайырланнганыны юсюнден кесини мемуарларында жазгъанды.

Ленинградха жашау жол Ладога кёлню юсю бла болгъанын барыбыз да билебиз. Машинала ауур жюкленип келселе, буз оюлмагъанды, ызларына женгил болуп къайтханларында уа буз хаман сынып, машинала, адамла да кёмюлюп баргъандыла. Ол не себепден болгъанын «Теория упругости льда» дегеннге таяна, М.М. Филоленко ачыкълагъанды. Ауур машинала акъырыныракъ баргъанлары себепли аланы бузгъа къатышхан толкъунлары къарыусуз, аз болгъанды. Жюксюз машинала уа къызыууракъ барып, аланы толкъунлары бузну кесини толкъунларына къошулуп, кючлю резонанс болуп, буз а аны кётюралмай жарылып къалгъанды. Алай бла машиналаны терк барыуларына чек салынып, бир сагъатха 35 километр жюрюрге буюрулгъанды. Алай жюрюген машиналаны артда бири да батмагъанды кёлде.                                                                           

Алимле А.А Косммедемьянских эмда Л.П. Смирнов а катюшаланы онглу сауутла боллугъун ачыкълап, аны физика тамалын салгъандыла.                                         Башха математик Н.Г.Четаев самолётланы гироскопияларын автоматика халда ишлерча этгенди, ол а ары-бери бурулмай, ёрге-энишге кетмей, тап учуп барырчаны тамалыды. Артиллерия сауутланы быргъыларында хыр айырылгъаны (нарезка) тюз тергелип, снарядла, окъла къызыу учуп, жокку тюшерча санагъанды.

Н.А.Глаголев Москва тёгерекде зенитная батареяланы къаллай орунлагъа тап салыргъа кереклисин тамамлагъанды. Къаллай жангы сауут чыкъса да, ол физиканы жорукълары бла тергелип, келишип этилгенди.          

Немислиле магнит миналаны аяусуз кёп хайырланнгандыла ол кезиуде. Ала ол минала бла Англияны «тобукъландырыргъа» аз къойгъан эдиле. Ленинградда ФТИ институтда ишлеген А.П. Александров а ол миналаны жараусуз этген амалны къурайды. Ол кемелени тёгерегине кёп багъыр чыбыкъ (катушка) чулгъап, ток ийип, кемени магнит кючюн жокъ этдиргенди. Кёп кемелени, адамланы да ёлюмден сакълагъанды 1941 жыл август айдан башлап бу амал. Магнит кючю болмагъан кеме магнит минаны юсю бла хатасыз озуп кетгенди.

Танкаланы атылтхан миналаны да чыгъаргъандыла физикле. Ол миналада темир зат болмагъанды бир-эки грамм болмаса, мина излеучюле тапмаз ючюн. Академик Ю.Т. Мамедалиев (башкирли) 1941 жыл жангы кючлю ушкок от (тротил) чыгъаргъанды. Ол а 100 кереге кючлю болгъанды ол заманда шкок отладан. Бизни къырал 1000000 тонна тротил чыгъаргъанды къазауатны кезиуюнде. Аллай от бла ишленнген минала эмда снарядла фашистлеге уллу къоранч келтиргендиле.  

Математикле бла физик алимле бирге кюрешип, аскер самолётланы жангыдан къурагъандыла. ЛАГГ-3, ЯК-3, ИЛ-2 самолётла немецленикилеге хазна оздурмагъандыла. ТУ-2 самолётну эки мотору болгъанды, он километр бийикликде бир тонна бомба жюгю бла учханды, бир сагъатха 570 км. баргъанды. Кострукторла:С.А.Лавочкин, А,С.Яковлев, С.В.Ильюшин, А.Н.Туполев чыгъаргъан самолётла бары да 110000 жетгендиле. Ту-2 мессершмит самолётха бир жаны бла да оздурмагъанды, онглуракъ богъан болмаса.     

Дагъыда алимле оноулашып, битеу къырал радиону Москвадан Горький шахаргъа кёчюртгендиле. Алай этмеселе радиотолкъунла немец самолётлагъа къысха эмда тюз жол ачарыкъ эдиле шахарны урургъа

Дикторла Москвада олтуруб сёлешгендиле, аланы айтханларын телефон бла Горькийде Бонч-Бруевич ишлеген эм кючлю станциягъа битеу дунияда бергендиле, алайдан а хапар сау жер башына эшитилгенди.

Физикле радиоаппаратураны лампалары аз вольтла бла ишлерча жангылыкъла кийиргендиле. Бу иш кёп партизан къауумлагъа Белоруссияда тамам терен болушханды, кёплени ёлюмден къутхаргъанды.

Артыкъсыз да бек къазауатны заманында радиолокацияны магъанасы бек уллу болгъанды. Аны бла академик А.Ф. Иоффе кесини бёлеги бла кюрешгенди. Бу илму ишни магъанасын бу статьягъа сыйындырыр онг жокъду. Москваны сакълагъан радарланы кючю бла ол кезиуде1300 немец самолётну жойгъандыла.

Радарланы хайырлары бла немецлиле чыгъарып башлагъан «Дерт2» (Fergeltung 2) деген ракеталаны къызыл аскерчиле Польшада кёп кере агъызгъандыла. Радио толкъунла бла ракетагъа команда берген толкъунланы тунчукъдуруп, аланы терс жанына ашырып тургъандыла.