«Шахматла терен къартлыкъгъа дери эсни сакъларгъа болушхан, сагъыш этерге да юйретген оюндула»

Эм эрттегили оюнладан бири шахматладыла. Ала минг бла жарым жыл мындан алгъа къуралгъандыла, аны мурдорлары уа, тарыхчыла оюм этгенден, Индияда бизни эраны алтынчы ёмюрюнде жайылгъан «чатуранга» оюнду. Жетинчи ёмюрде аны Персияда ойнап башлайдыла, кесине да «шатрандж» деген атны бередиле. Арапланы чабыуулларындан сора,  оюн халифатда айныйды, андан а европалы къыраллагъа кёчеди. Онбешинчи ёмюрню ахырына жорукъла бусагъатдагъылагъа ушап тебирейдиле, онтогъузунчу ёмюрню ортасында Ингилизде шахмат фигуралагъа бусагъатдагъы кёрюмдюлери бериледи, башха-башха шахарланы бла къыралланы келечилерини араларында биринчи эришиуле да бардырыладыла. Жыйырманчы ёмюрден башлаб а дунияны чемпионатлары тёрели халда къураладыла.

Бизни республикада шахмат спортну тюрлюсюча къалай айныгъаныны, бу оюнну энчиликлерини юсюнден спортну устасына кандидат, тренер Ахкёбекланы Муслим бла ушакъ этгенбиз. 

- Муслим, ушагъыбызны тёрели соруудан башлайыкъ: шахматладан тренер болуп къаллай бир заманны ишлейсиз, бу усталыкъны не хыйсапдан сайлагъансыз?

 - Анга жууап берирни аллында, усталыкъ билим башха жаны бла алгъанымы айтыргъа сюеме – Педагогика колледжни, ызы бла Къабарты-Малкъар къырал университетни филология институтуну Малкъар тилден бла адабиятдан бёлюмюн тауусханма, шахматланы уа гитчелигимден да сюйгенме. Беш жылым толгъанда,  атам бла анам шашкала аладыла. Юйренеме, мени бла ойнагъанланы - тенглеримден башлап абаданлагъа дери - хорлап тебирейме. Колледжде устазыбыз Нина Петровна Галанова музыкадан, сора шахматладан юйрете эди, жорукъланы ол кёргюзтгенди. «Ладья» шахмат клубха баргъанымдан сора,  шахарда эм сюйген жерим ол болуп къалгъанды. Биринчи кере къытдыргъанма, ол усталыгъымы ёсдюрюрге, айхай да, къызындыргъанды.

Университетде окъуй тургъан кезиуюмде шахматладан эришиулеге къатыша тургъанма. Аланы биринде, ол республиканы чемпионаты эди, спортну устасына кандидатны мардасын толтургъанымдан сора, Мажмудин Кармов, баям, бу жаны бла менде бир фахму кёрген болур эди, Сабийлени бла жаш тёлюню чыгъармачылыкъ арасында тренер табалмай турама, сен бир кёрсенг эди деп, ишлерге чакъыргъанды. Анда уруннган кезиуюмде юч окъуучум эришиуледе хорлайдыла. Аланы атлары бюгюн да эсимдедиле: Тамаз Рехвиашвили спортха кандидатны мардасын толтургъанды, республиканы чемпиону да болгъанды, Артур Блянихов бла Денис Черномаженцев биринчи разрядланы алгъандыла. Бир жылдан а кесими дагъыда бирси жерледе сынаргъа сюйюп, башха жумушла да чыгъып, ауукъ заманнга тренер ишни къойгъан эдим.

- Арт жыллада филологияны сайлагъанла азыракъча кёрюнеди.

- Китап окъургъа къачан да бек сюйгенме, малкъар жазыучула, россейли, тыш къыраллы адабият, къайсы жанр да болсун – бары да сейирдиле. Лион Фейхвангер, Эрнест Хемингуэй, Жюль Верн, Александр Пушкин, Николай Гоголь, Михаил Булгаков… «Мастер и Маргарита» кёп сезим къозгъагъанды, алай аны окъугъандан сора экранизациясы уа къууандырмагъанды, кинода авторну бу чыгъармагъа салгъан умутун ахырысы бла да бералмагъандыла, деп алай ойлайма. Хар китап энчи бир дуниячады, чыгъарманы сюжет ызы, жигитлерини айныулары, ниет жаны бла ёсюулери сагъышландырмай къоймайдыла.

Китапла шахматлагъа да болушхандыла - колледжде окъугъанымда, шахмат ойнауну юсюнден китапла алып, кёп затха аладан юйреннгенме. Шахмат партия юч кесекден къуралады: дебют–башланнганы, миттельшпиль–ортасы, эндшпиль – ахыры. Романовскийни миттельшпильни юсюнден китабын ал, ол комбинациялагъа, тактикагъа юйретирикди дейдиле. Алама, кертиси бла да, болушады, сынамлы шахматчыланы хорлап алай бла тебирейме. Артда уа Арон Исаевич-Нимцовични «Моя система» деген китабы бютюнда болушханды, анда автор юйретгенинден тышында, гроссмейстер къалай болгъаныны юсюнден да айтады.   

- Бир жыл ишелегенден сора тренерни ишин къойгъансыз, сора  жашауугъуз жангыдан шахматла бла байламлы къалай болгъанды?

- Жангыдан бу ызгъа, къадар келтирип, 2017 жылда къайтханма, андан бери тренерме. Бюгюнлюкде «Кюнлю шахарда», «Каиссада» ишлейме, сабийлени талай башха жерде да юйретеме.

Дерслериме жюрюген, хорламла болдургъан сабийлени бирин да унутмагъанма. Ала да мени эслеринде тута болурла деп алай сунама. Бир кюн ашханагъа ауузланыргъа киреме. Артыкъ ач тюйюл эдим, аны ючюн кёп аш да алмайма. Официант къыз а бир-бири ызындан азыкъла келтиреди, башха бир уллу жыйынны ашын ажашып мени аллыма жыя болур деген акъыл бла, анга мен аллай бир зат алмагъанымы эсгертеме. «Угъай, угъай, ажашмагъанма, ол бизни аш этиучюбюзден саугъады», - дейди. Артда билгенме мени алай Тамаз Рехвиашвили тансыкълап сыйлагъанын. Айхай да, хычыуун кёрюннген эди. Бюгюнлюкде менде 150-ге жууукъ сабий юйренедиле, араларында ата-аналары келтирип угъай, кеслери сюйюп келгенле асламдыла.

Ахыры боллукъду.