Ахшы инсанларыбыз унутулмайдыла

Нальчикде жашагъан Чеккеланы Борис «Коммунизмге жол», ызы бла уа «Заман» газетни дайым да алып, аны хар бетинде да болгъан материаллагъа эс буруп, жаратхан статьяларын  бла номерлерин а энчи асырап турады. Ол газетледен биринде аны атасыны юсюнден жазылады. Аны автору уа белгили журналист Теммоланы Мухадинди. Бюгюн биз аны  къайтарып басмалайбыз.

Бызынгы тау эллени бек эрттегилилеринден бириди. Ол жашауну барышында кёп затлагъа шагъат болгъанды. Ёмюрлюк къаяланы къоюнунда орналгъан элде, тёлюле тёлюлени алыша, жашау эте барадыла. Таматала кеслерини ахшы тёрелерин жашлагъа бередиле. Ала да аталаны антларына кертичи бола, жангыча жашау къурайдыла, юйлени от жагъаларында тыпыр ташланы жылыуун сууутмай келедиле.

Бу огъурлу, узакъ ёмюрлю Бызынгыдан Беш да Тау элге атларын айтдыргъан адамла кёп чыкъгъандыла. Игилени къатында жашагъан адамла аладан кёп затха юйренедиле. Бызынгыда тамата тёлюлени ахшы тёрелерин жюрютген, жашауну магъанасына терен тюшюннген, жаш тёлюге насийхатчылыкъ этген абадан адамладан бири Чеккаланы Шалук иги кесек жыл болуп тургъанды. Аны жыл саны Уллу Октябрь революция бла тенг эди. Алай ол жашаууну иги кесек заманын артда къойгъанына да къарамай, ныгъыш сакълагъан къартлагъа къошулуп, ара ишден кетмегенди. Тирилигин сексен жылында да ёчюлтмегенди. «Коммунизмге жол» колхозда иги кесек жыл ишлегенди.

Шалук Уллу Ата журт урушха Совет Аскерни тизгинлеринде бир жыл къуллукъ этип, алай тюбегенди. Ол аскерге уа Бызынгыда колхозну баш бухгалтерини болушлукъчусу болуп ишлей тургъанлай чакъырылгъан эди. Орта бойлу, ариу санлы, чырайлы жашны мураты бийик билим алыргъа, таулада жангы жашауну айнырына ёз юлюшюн къошаргъа эди. 1939 жылда Коммунист партиягъа киргени да аны бла байламлы болгъанды. Ол жашаууну ахыр кюнлерине дери да  партияны излемлерин алжаусуз толтуруп  келгенди.

Анда коммунист социализмни къурулушчуларыны ал тизгининде болургъа, кесини ахшы иши, башламчылыгъы, низамлыгъы бла башхаланы ызындан тизерге, марксизмни-ленинизмни ниетлери ючюн жигер кюреширге керекди, деп жазылгъанын ёмюрлеге эсинде къалырча кёлюнден билгенди, аны юсю бла жашауну магъанасына терен тюшюннгенди. Жашауда аны адамлыгъын сынарча ныхытлы жолла аз болмагъандыла. Алай ол къыйын ауушладан таукел ётгенди.

1940 жылда туугъан элинден аскерде къуллукъ этерге кетген кюнден башлап 1947 жылгъа дери аны жашауу аскер бла байламлы болгъанды. Ол Заполярьеде, андан сора Карелияда къуллукъ этгенди. 1942 жылда Север - Кавказ фронтда уруш этгенди. Къабарты-Малкъарны жерлеринде – Прохладнада, Солдатскаяда сермешлеге къатышханды, ызы бла уа немис фашистледен Нальчикни къоруулагъанды. Дагъыда урушну къыйын жоллары анга былайдан башланнгандыла. Орджоникидзеде, Моздок тийресинде къазауатлада жаралы болуп, ол Ташкентге тюшеди.

Жаралары иги болгъанлай, аны андан окъургъа жибередиле. Нальчик фашистледен эркин этилген къууанчлы хапарны да радио бла, школда окъуй тургъанлай билип къууаннган эдим, деучю эди Шалук.

Тогъуз ай окъуп, аны бошагъанлай, ол Курск дугагъа келеди. Андан да аны 1943 жылда Москвада бронетанк училищеге жибередиле. Ол мында жаш танкчыланы юйретип турады. Старшина Чекке улу бу ишде 1947 жылгъа дери аскерчи борчун бет жарыкълы толтургъанды, жаш танкчыланы хазырлаугъа ахшы юлюш къошханды.

Урушда этген жигитлиги, жаш танкчыланы юйретиуге салгъан къыйыны ючюн Шалук кёп майдалла бла саугъаланнганды, командованиядан кёп махтау сёз эшитгенди, адамлыгъы, адежлиги ючюн а аскер тенглеринден ыспас алгъанды.

Ата журт урушдан сора жыллада да халкъ мюлкню айнытыугъа тийишли юлюш къошханды. Ол Къыргъызстанда Иссикуль областьда жашагъанды, «Жангы жашау» колхозда алгъа мастерскойну таматасы болгъанды, андан сора кёп заманны къой фермагъа башчылыкъ этгенди. Тири, ишни эбин уста билген тынгылы Шалукну ол коллективлени адамлары бек жаратхандыла.

1966 жылда Шалук туугъан эли Бызынгыгъа кёчюп келеди. Жашлыгъын жангыдан эсге тюшюреди. Сабийлигинде жюрюген жаяу жолчукъланы, бийик тау тёппелени тансыкълайды, жууукълары, тенглери, элни битеу жамауаты да сюйген адамларына къууанып тюбейдиле.

Шалукну жашау нёгери Елена Тимофеевна бийик тау элни табийгъатын, бютюнда аны ачыкъ жюрекли, иш кёллю адамларын жаратады. Элде кёлю басылып, жашау этип башлайды.

Шалук бла Елена адепли, ариу къылыкълы жаш ёсдюргендиле, Борис Дондагъы Ростовда университетни бошагъанды. Къарындашы Сафар да юйюрлюдю, ёз элинде саулукъну сакълау системада кёп жылланы ишлегенди.

Бир адамны ёмюрлюк жолуну баш магъанасы уа атын жюрютюрге, кеслеринден сора эсгертмелени къалдырыргъа керекди. Аны адамла атасын-анасын юйреннгенлей ангылайдыла. Адамгъа ол уллу намысды эмда жууаплылыкъды.

Коммунист болмакълыкъ адамдан башхаладан иги ишлеуню, жюкню ауурун кётюрюуню излейди. Аны алайлыгъын Чеккеланы Шалук уруш этген кюнлеринде да, урунууда да иги ангылагъанды, жашаууну ахыр сагъатларына дери да ол жорукъгъа кертичилей къалгъанды. Партияны кючю, ётгюрлюгю, аны намысы, бети да КПСС-ни членлери кеслерини партия, инсанлыкъ борчларын къалай толтургъанларына кёре болады. Совет адамла коммунистни ишде таукеллиги болгъан, бир ызны тутхан, кесини борчун бет жарыкълы толтургъан, жамауат ишге тири къатышхан, тюз ниетли адамланыча таныйдыла, ол ышанланы юсюнде хар заманда кёргендиле, аны себепли уллу, гитче да анга намыс –сый да бергенди.

Эл советни председатели, колхозну парткомуну секретарыны орунбасары Чочайланы Салых аны юсюнден былай айтханды:

– Шалукну биз чынтты коммунистнича таный эдик. Ол не заманда да элни, колхозну жашауу бла жашагъанды. Жыл саны келгенине да къарамай, Эл советни, колхозну правленини, парткомуну ишлерине тири къатышханды, къайсы бирибизге да акъыл сёзю, тап оноуу бла болушханды. Элни жамауаты аны не заманда да ариу кёргенди. Кёпле юй жашауларында жашырын сёзлери, жарсыулары болса да, анга энчи айтыучу эдиле, аны сёзюне ийнаннгандыла, ышаннгандыла.

Партияны Пленумуну материалларын эллилеге тюшюндюрюуде, партияны аш-азыкъ программасын жашауда бардырыугъа, колхозчуланы тизиуде Шалук кесини басымлы сёзюн, асламлы-ангылатыу ишде бай сынауун хайырланнганды. Ол элде къартла бла олтурса, къошлада болса да, партияны совет халкъ ючюн дайым къайгъырып тургъаныны, бу жолгъу тарыхны магъаналы оноууну юсюнден тангылы ушакъ этгенди, адамланы политика бла байламлы кёп тюрлю сорууларына оюмлу жууап бергенди.

Урушну, урунууну да ветераны не заманда да, башда айтханыбызча, колхоз ишде бет жарыкълы уруннганды. Ол къойчулукъда эсепчилик да этгенди. Пенсиягъа чыкъгъынчы, колхозну ревизия комиссиясыны председатели, экономисти болуп ишлегенди. Кесине буюрулгъан жумушну уа не заманда да айыпсыз толтургъанды. Алай ишде кеси низамлы болгъанча, жашауда намысха сакъча башхаладан да адеплиликни, тынгылы иш этерлерин излегенди. Таматаладан келе келген ахшы тёрелеге жаш тёлюню Шалукча ахшы кишиле юйретиучюсюн ала иги билгендиле, аны айтханын да этгендиле. Алай бла жашагъанды Бызынгыда тёлюлени ахшы тёрелери.