Эски, жангы хапарла

 Хапар

Эрттенликде эртте, Майрусхан юйден чыкъгъанда, къар жауа тура эди. Иги къалын къар. Ийнек сауучу заманындан юйренип къалгъанды да, намаздан сора жатып туралмайды. Аны юсюне туудугъу узакъ шахаргъа окъургъа кетгенли, юйде бир зынгырдауукъ шошлукъ орналгъанды да, анга чыдагъан къыйынды. Эшикде уа – дуния кенги.

Къар асыры къадалып жаугъандан, кёкде жулдузла, ай да кёрюнмейдиле. Билген а этеди – алыкъа ала кёкден къачмагъандыла.  Танг ата тура эди.

Эрттеден бери да аны жолу бирди – тёш тюбюнде шауданнга. Сейир этедиле тийре-тёгерек: «Юйде кранны бургъанлай, суу келе тургъанлай, бу Майрусхан харип шауданнга нек жюрюй болур?» – деп. Ол а жюрюйдю, шауданны сууу – сууукъ, тишлеринги къамата, эсгериулери уа – татлы, жюрегинги жылыта.

Майрусхан сейирлик ариулугъу бла айтылмагъанды жаш заманында, алай а сюйдюмю бар эди, сора жигерлиги да. Алай болмаса, ол къыйын сынаулада, анасыны жанына сюелип, уллу башлы юйюрню сау къайтармаз эдиле ол эки тиширыу эллерине-жерлерине. Сора узун къалын чачы бар эди аны. Кёзлери да - ариу ала. Алай аланы юслеринден ким сагъыш этгенди, Азрет болмаса?

Азрет а сюе эди Майрусханны. Бирге ишлегендиле фермада. Ол – таматаракъ, Майрусхан а – онсегиз жылы энди тола. Кёп бармай юйюр да къурагъандыла.

Къызгъана эдиле Азретни къыз тенглери Майрусханнга. Ачыкъ айтханла да болгъандыла аны. Алай а тохтагъан эдиле, ариу жашагъан юйюрде эки адам къалай эсе да бир бирлерине ушап къаладыла. Была да алай. «Азрет керти адамды!» – деучю эди анасы. Хар не да тап эди, уруш башланмаса. Ол болду да биринчиден Майрусханны жашаууну ичин тышына буруп къойгъан.

Терк-терк тюшюреди ол эсине Къуран ачыучу Зубайдатны. Ол айтхан эди алда окъуна душман терен кирлигин, амалсыз этеригин, миллетге сюргюн сынаргъа да тюшеригин. Ол айтханча да болгъанды, аллы, ахыры да. Хау, артха къайтырыгъыбызны да айтхан эди.

Зубайдат бир огъурлу адам эди. Аны ол затланы айталгъаны да сейирди. Алай ийнаннганла уа сокъуранмагъандыла – хазырланыргъа кюрешгендиле.

– Кесинг а нек хазырланмайса, алай эсе? – дегенде, камсык къоншусу Жаммай, Зубайдат:

– Да мен бир жерге да барлыкъ тюйюлме. Ары тебирегинчи ёллюкме. Сиз а кетериксиз. Узакъ барлыкъсыз,  – деп сабыр айтхан эди.

Ауушханы да алай болду. Душман элден кетгенден сора, кёп турмагъанды. Румынлы душман офицер келген эди Зубайдатха, хапарын билип. Ийнаныпмы, ийнанмаймы, ким билсин. Анга къалай кёчюргенлерин айталлыкъ тюйюлдю Майрусхан, алай Зубайдат а айтхан эди аланы топуракъ ашарыкъларын.

Зубайдатны эл бек сюе эди. Игилик болмаса, кишиге аманлыкъ этгенди деп айтылмагъанды. Ауругъан сабийи, къарты болгъан да анга келе эдиле. Майрусхан аз жыймагъанды сабийлей тёшледе, сабанлыкълада ол айтхан хансланы дарманнга.

Азрет урушдан къайтырыкъ тюйюлдю деп ачыкъ айтмагъан эди ол. Майрусхан а ангылагъан эди аны, кеч ангылагъан эди ансы: «Кишиден да уялма, иги бол Азретге, кете туруп къаты къучакъла», – деп нек айтханын. Биле эди ол аны насыбы къысха боллугъун.

Сюргюнде да сакълап турду. Ийнанмай эди ол къара къагъытха. Алды да, аны кюбюрчекге атды. Ол Къазахстаннга да барды, къайтды. Андан сора да алып да къарамай турду кёп жылланы. Ол заманда уа къартладан букъдургъан эди. Андан а не, сен букъдургъанны тюшлери айтып барса?  

Бирде аланы, ол къадар къыйынлыкъны кёрмей, бир- бири къолларындан тутханча, алай кетгенлерине, Ата журтларында жатханларына къууанады Майрусхан. Бирде уа: «Хазнамыды, мени тенгли окъуна жашаялмагъандыла», – деп, жарсыйды.

Ол алагъа жашы бла махтаныргъа сюе эди, Мажит аскерчи офицер болгъанына. Ол айтмаса уа, кёрмейми эдиле ала – кёкдегилеге не жашырын зат барды? Айланды жашы, гарнизонла алыша. Юйдегиси да биргесине. Врач эди Светлана. Кюн тийгенча, бир ариу адам, алтын чачлы, субай.  Орус деселе да, жашын ангылайды Майрусхан, адамгъа болушур ючюн жанын аямагъан бир жан эди ол. Хау, бу сёзле кертидиле.  Экиси да, Мажит да, Светлана да узакъ Афганистанда жоюлгъандыла. Тынч тюйюлдю аскерчини сакълагъан, тюзде желни сакълагъанча – ийселе, келир, иймеселе, узакъда айланыр. Алай окъуна болса ыразы эди Майрусхан. Аланы ёлюклерин гуллула бла келтирген кюн ол къадар адам жыйылгъанына сейир этедиле бюгюн да халкъ.

Тюшюнде уа кёрген эди Мажитни, келинин да.

Айлана эди Майрусхан тюшюнде бир къара сабанда. Аны къыйырларында желде шууулдагъан гелеуден сора зат да болмагъанча, къуру эди дуния. Иги къараса, анда, жер бла кёк къыйырында, бир тиширыу ауана баргъанын кёрдю. Аны акъ жыйрыгъы болмаса, эслерик да болмаз эди. Кеси да алтын чачлы. Сора кимни эсе да къоркъуулу ауазын эшитди:

– Не этеди ол анда? Алайлагъа минала салгъандыла душманла.

– Баш иесин излейди, – деди ким эсе да, Майрусхан кёрмеген адам.

Тиширыуну ауазы аз-маз жетди да, Майрусхан: «Мажит! Мажит!» – дегенни ачыкъ ангылады. Сора билди ол Светлана болгъанын. Анга айландырып, от-окъ атханда да, барып турду къыз, артда уа жокъ болду.

Тин тери басып, алай уяннган эди ол тангда Майрусхан. Намазындан къопмай кёп тургъанды ол кюн.

Артда уа, тюшюндеча, аны юйюн угъай, ачыу башханы юйюн жокълагъанча болуп турду, орамгъа къарай, жашы, келини да къайтып келлик суна. Ала уа жатадыла кюнлюм жанында къабырлада, аналарыны аллына атлар онглары болмай.

«Хар нени да биз билмеген, Аллах салгъан болжалы, кеси кезиую болады. Анга замансыз ашыгъыргъа, андан кеч къалыргъа да болалмайды адам», – деучю эди жашы. Ол алай заманны юсюнден айтхан сунуп тургъанды Майрусхан. «Ол а насыпха, тёгерекде адамлагъа сюйгенигизни айтыргъа, игилик этерге ашыгъыгъыз, жазыу артда ол онгну сыйырыр», -деп эсгертгени кёре эдим», – дейди Майрусхан. Хазырмыса деп сормайды жазыу, къууанч, ачыу берсе да.

Тюшюнде уа келеди жашы. «Анам, сен мени ёхтемлигимсе. Къаты бол! Сен солдатны юйдегисисе, солдатны анасыса…» – дейди ол агъаргъан эринлери бла, Майрусханны ол сёзле бла жапсарлыкъча.

Туудугъу ючюн ыразыды алагъа Майрусхан. Ол жашы бла, келини бла ёлген сунуп тургъанды кесин, арбазны бла къабырланы араларында къалып къарамы. Жюреги да таш болгъан сунуп тургъанды. Адильгерий болмаса, алай окъуна боллукъ болур эди. Кюйюп да кетер эди. «Ёлюрге окъуна жокъду эркинлигим!» – деп, аз кече жилямагъанды. Алай а эрттен сайын анга Адильгерийни бетинден жашыны кёзлери къарагъанлары уллу насып эди. Ол аланы минг кёзден айырып таныр эди. Чачы уа – алтын, анасыныча. Ала къоймагъандыла Майрусханны акъылын ары-бери теберге.

Кетгенди туудугъу, ёсюп, босагъадан атлап, дуния жолларына. Анасыча, врач боллукъду. Кюнде, кечеде да бар тилеклери да аныдыла ананы. Ол биледи, энди уа къара кюн келди, жангызлыкъдан, ол берген сууукъдан да чыгъар амал болмаз деп тургъанда, аны жанында жангы жашау башланнганды. Сора бар ахшы умут да къайтхандыла аны бла бирге юйюне.

Ма бюгюн да, къар жауа тургъанда да, келип, кеси тенглиле керти дуниягъа кетип, тёгереги седиреген Майрусхан шауданнга эски, жангы хапарларын айтады.