«Жырда адамны жюреги къыйналгъаны, къууаннганы да тынгылагъанны кёлюне жетерге керекдиле»

 Къара-Суудан Жаболаны Арсен жамауатха «Иман» жырчы къауумда жырлагъаны бла белгилиди. Къауум 90-чы жылланы ахырында къуралгъанды, бюгюнлюкде халкъ сюйген кёп жырчыла аны санында болгъандыла.

Бюгюннгю ушакъ нёгерибиз 14 августда 1982 жылда Жаболаны Хасанны бла Зухураны уллу юйюрлеринде туугъанды, аны юч эгечи – Алима, Аминат, Фатима - бардыла. Школну туугъан элинде бошагъанды, ахшы окъугъанды, анда бардырылгъан «Туугъан журтум», «Ана тилим» дегенча тюрлю-тюрлю байрамлагъа тири къатышханды. Гитче заманында футбол, волейбол ойнаргъа, тепсерге-жырларгъа да сюйгенди.

Сахнагъа биринчи чыкъгъан кезиулерин эсгере, ол школда жырлагъан тынч кёрюннгенин, жунчумагъанын айтады. Алай бир болум а эсде къалгъанды: 8-чи классда окъугъанында, Къашхатауда район эришиу бардырыла эди. Анда эки жырны жырларгъа керек эди – «Айран» эм урушха аталгъан «Дон суу» деген жырны. Биринчисин жырлай келип, сёзлерин унутуп къояды. Зал а топпа-толу, сызгъыргъан тауушла да эшитиледиле, уялгъан, абызырагъан да этеди. Экинчисин тап жырлайды, аны жюриде олтургъанла да жаратып, конкурсну республикалы кезиуюне ётдюредиле.

- Жырларгъа Геляхланы Аскербий юйретгенди, Алийланы Салых (жаннетли болсун), Толгъурланы Ибрагим бла Ёлмезланы Арсен да уллу къыйын салгъандыла, конкурслагъа къатыша, кесим да юйреннгенме, - дейди Арсен. - Атам айтханнга тынгылап, усталыкъны билимни экономика жаны бла алгъанма. Аны ючюн сокъуранмайма. Жырлагъан ол къалайды – насыбынг тутса, жетишимли болурса, алай белгисизлей къалыргъа да къоркъуу барды. Академияда окъуй, жаныбызда Искусстволаны Север-Кавказ институтуна терк-терк бара тургъанма, къалай-алай болса да, жыргъа тартыннганма.

«Иман» къауумгъа уа аны школну бошагъанлай 2000-чи жыллада Этчеланы Музафар чакъыргъан эди. Анда жырлагъанла бла танышхан кюню да эсинде къалгъанды, ала – Кючюкланы Аслан, Хасаитланы Руслан, Къазийланы Азнор, Къурманланы Рустам, Газаланы Руслан, Тёппеланы Алим, Габаланы Тенгиз, Тюменланы Жаннет жарыкъ тюбегендиле эдиле, кёп затха да юйретгендиле. Ол кезиуде устазы Таукенланы Галина болгъанды. «Алай кесинг жырлагъан - бир, коллектив бла ишлеген а – башха, анда нёгерлеринги эшитирге керексе. Биринчи концерт бла Малкъаргъа баргъан эдик, ол мени «сынау ишим» болгъанды. Бюгюн-бюгече да Таукенланы Галинагъа, Этчеланы Музафаргъа бла Геляхланы Аскербийге манга салгъан къыйынлары ючюн ыразылыгъымы билдирирге сюеме. Сахнагъа чыгъардан алгъа, не бек юйренсенг да, абызырагъан такъыйкъала бардыла, ала хычыуун окъунадыла. Алай сахнагъа биринчи атлам этгенлей а, аны унутуп, жырлагъанынгдан, къараучуланы къарсларындан зауукълукъ аласа. Адамла санга жарыкъ тюбегенлеринде, жырынгы айтып бошагъанынгда ыразылыкъларын билдиргенлеринде сынагъан сезимлеринги бир башха зат бла тенглешдирирча тюйюлдю. Хар артист да къараучула кёп болгъан концертледе жырларгъа сюеди, алай залда жангыз да 1-2 адам бар эсе да, сен борчунгу толу залдача толтурургъа керексе. Жашауларын сахнада ётдюрюрге сюйген адамла да бардыла, алай мен ол къауумгъа, баям, кире болмам».

«Иманнга» киргенлени кёбюсю бусагъатда кеслери аллына жырлайдыла. Кесим болайым, кетейим андан, дегенча сагъышла санга уа келгенмидиле, деген сорууубузгъа уа Арсен былай айтады: «Мен анга былай айтыргъа боллукъма – энчи болама дегеннге бир киши чырмау этмейди. Сора, къауумда жырлай, кесинг да жырла жаздырыргъа эркинсе. Бусагъатда асламысында Кючюкланы Аслан бла жырлайбыз, бирде Аппайланы Алим да къошулуучуду. «Иманда» алгъа болгъанла бла байламлыкъла юзмегенбиз, керек заманда жыйылгъан да этерикбиз. Кесими юсюмден айтханда, хау, мен кесим аллыма да жырлаяллыкъма, алай «Имансыз» жашаууму кёрмейме».

Жырланы жанрларыны юсюнден айтханда, ол сюймеклик, халкъ, уруш, кёчгюнчюлюк, эжиу жырланы бегирек сюеди. Аланы да «мен сюеме, сен сюесе» дегенчаларын угъай, терен магъаналары болгъанларын. Анда баш жигитни жюреги къыйналгъанмы, къууаннганмы этеди – аны сезимлери толу, керекли сёзле табылып берилирге керекдиле. Жырлагъа тынгыларгъа кеси да сюеди, жангызда аман сёзлери болгъанларын, аланы макъамлары не ариу да болсун, жаратмагъанын белгилейди. Ол акъыл этгенден, хар инсан да, сёзсюз, кесини миллетин сюерге, багъаларгъа тийишлиди. Алай, тарых ишлени чюйре буруп, кесине табынлай къурашдырып, жыр тизген тюз тюйюлдю, инсан миллетин кётюрюрге керекди, алай башхаланы эниш этерге жарамайды.

Адам абадан бола баргъаны бла, тынгылагъан жырлары да тюрленедиле. Жабо улу асламысында жырчыланы абадан тёлюлерини чыгъармачылыкъларын жаратады, ариу тепсеулеге къараргъа да сюеди. Китап окъуу да хычыуун кёрюнеди, бир сейир китапны алса, аны окъуй, тангын окъуна атдырыргъа болады.

Иш бла байламлы Арсен тойлагъа да терк-терк чакъырылады. Аны бла абйламлы бир-бир жангы къурала тургъан адетлени тюзге санамагъанын билдиреди, сёз ючюн, тортну кесдириуню, келин бла киеуню бир аш къангагъа олтуртууну.   «Ресторанда ариу да болур, алай къууанч, онг бар эсе, ата арбазда этилсе, анга жетген жокъду, деп сагъышым алайды. Гитче заманымдан эсимде къалгъанды, бусагъатдача аппаратурала да болмай, бир къобуз, дауурбасла бла къалай зауукълу ёте эди той», -дейди.

Шуёхлукъ, тенглик, керек кюнюнгде билеклик этерик адамла хар кимни да жашауунда уллу байлыкъдыла. Жырда айтылгъаныча, шуёхла кёп болмайдыла. «Чынтты тенг ол алдатмазлыкъ, онгуна кёре жанынгда сюелирик, не тюрлю болумда да билеклик этерик адамды. Шуёхлукъ – ол, бек алгъа, башха адамны аллында жууаплылыгъынгы сезиудю. Мен анга игилик этдим да, энди ол манга аны не бла къайтырыр деп сакъламагъанлай. Шуёх сакъларгъа керек тюйюлдю сен андан болушлукъ тилеригинги. Ким керти тенг болгъанын а жашау кеси кёргюзтеди», - дейди Арсен ушагъыбызны ахырында.