«Фронтчу атам бла ёхтемленеме»

Уллу Ата журт уруш: биз къалай аз билебиз аны юсюнден. Хау, мингле бла жазылгъандыла китапла. Алай къаллай бир зат жазылмагъанды, айтылмагъанды. Хорламны келтиргенлени юслеринден а хар шагъатлыкъ да багъалыды, магъаналыды! Бюгюн «Заман» газетни къонагъы Отарланы Махмутну къызы Жангоразланы Фатимады. Фатима Махмудовна Хасанияны оналтынчы номерли школунда математикадан устазды. Аны атасы Отарланы Алийни жашы Махмут Берлинде рейхстагга дери жетгенди. Жуковну майдалы, Уллу Ата журт урушну экинчи даражалы ордени бла, «Кишилиги ючюн», «Берлинни азатлагъаны ючюн», «Праганы азатлагъаны ючюн» эм кёп башха майдалла бла саугъаланнганды.

- Фатима Махмудовна, сизге Хорламны кюню неди? ъ

- Юйюрюбюзге тогъузунчу майдан сыйлы кюн жокъду. Атам бла анам тёрт къыз бла юч жаш ёсдюргендиле, биз жыл сайын Хорламны кюнюнде бирге жыйылабыз. Атабыз сау къадарда да, бюгюнлюкде да.  Атама уруш 1945 жылда бошалмагъан эди, ол дагъыда эки жылны Украинада бандеровчуладан тазалагъанды жерни.

Ызы бла Азиягъа келгенди. Ата журтун къоруулагъан фронтчула кёчгюнчюлюкню башхаладан эсе къыйын кётюргендиле, жюреклери бек къыйналгъанды. Болсада, кеслерин аямай, ишлегендиле, юй-кюн болгъандыла. Къызыл-Къыяда 1949 жылда атам бла анам (Жануккуланы Ханифа) юйюр къурагъандыла, анда юч къарындашым бла тамата эгечибиз туугъандыла. Кёнделеннге къайтхандан сора, мен бла эки эгечим туугъандыла. Алгъа атабыз бла анабыз гитчерек юй ишлеген эдиле кеслерини къоллары бла. Артда уа эркин, уллу юй. Насыплы юй эди ол! Жарсыугъа, бусагъатда анда адам жашамайды, алай кезиуден кезиуге барыбыз да анда жыйылабыз. Ол ата журтубузду, сатарыкъ тюйюлбюз.

- Урушну эсгериучюмю эди атагъыз?

- Хау. Хар айтханын жазып турмагъаныма сокъуранама. Билемисиз, кёп зат биз сагъыш этгенча тюйюлдю. Сёз ючюн, кёпле немислиле барысы да нацистлени жанлы болгъан сунадыла. Алай мени атам а: «Берлинни азатлагъаныбызда, немислиле: «Фашистледен азат этгенигиз ючюн сау болугъуз!» - дей эдиле. Бири уа манга тобукълагъа салыучу жастыкъчыкъны саугъагъа берген эди», - деучю эди. Ол жастыкъчыкъны артда бешик жастыкъ этип сакълагъанбыз.

- Махмут связной болгъанды да?

- Хау. «Сууну бир жанында фашистле, башха жанында уа бизникиле, хауада окъла уча тургъанда, мен а сууда юзюлген связьны къурай», - деучю эди. Уруш ол къыйынлыкъды, сынауду. Ачлыкъны да сынагъандыла, сууукъ, жаланнгач да болгъандыла, алай хорлатмагъандыла.

Атамы эсгериулеринден: «Бир жол сууукъ болуп, къаты ауруйма. Вагонда темир полда бичен мулхарда ауама, турургъа къарыуум болмай. Сора ол заманда лейтенант Атталаны Магомет келип, саулугъуму сурайды. Айтама ёле тургъанымы. «Аш а келтиргенмидиле санга?»- деп сорады. Гречка как келтиргенлерин, алай аны къабалмагъанымы айтама. Ол а шорпа келтирирге буйрукъ береди. Ол кюнден башлап игиге бурулгъан эди халим». Кёресиз да, Магометни халаллыгъы атамы жанын къалай сакълагъанын! Таулула бошдан айтмагъандыла «адамгъа адам керек» деп.

- Жаралы кёп кере болгъан болур эди?

- Берлиннге жетген атама бир окъ тиймегенди! Жаланда Украинада бандеровчуну ушкогуну чанчхычы къол аязында ыз къойгъан эди.

- Фронтчу атагъызны сабийлерине баш алгъышы не эди, къадарларыгъызда, жашау жолларыгъызда не зат кёрюрге сюе эди?

- Окъурубузну сюе эди! Атабызны тёрт классдан ары окъургъа онгу болмагъанды. Ол тёлю билим алыргъа итиннгенлей, амаллары уа болмай къалгъандыла. Биз барыбыз да билимлилебиз, ол атабызны ёхтемлиги эди. Юйюбюзде бир кезиуде тёрт студент бар эди! Атам ол жыллада жюз къойдан аз тутмагъанды. Биз да, боюнларына тюшюп турмай, окъуудан сора эшиу эше эдик. Алгъын сабийлени, неден да аяп, серлендирген тёре жокъ эди. Ишлерге юйрете эдиле.

Сора ол тёлю халкъны намысына къаты болгъандыла, жамауатдан уяла биле эдиле. «Айып келтирмегиз юйге», - деучю эдиле анабыз да, атабыз да.

Дагъыда бир бирибизни да, жууукъланы да жюрютсек сюе эдиле. Отарланы Омарны телевизорда жырлагъанын эшитсе, атам: «Бизни Омар!» - деучю эди. Биз атабызны бу осуятын да толтурабыз, жууукълагъа да сакъбыз, кесибиз да терк-терк тюбешебиз. Акъ башым бла мен тамата къарындашыма, эгечиме айтмай, бир зат этерик тюйюлме. Оноуубуз да – бир, жашауубуз да - бир.

- Сиз атагъызны юсюнден айтханда, «ол тёлю» деген сёз тутуш бла хайырланасыз. Мен да аны чертирге сюеме: ол тёлюню адамлары бир бирлери бла байланып эдиле, бир юйюр кибик. Бир бирлерин сатмагъандыла, атмагъандыла, билеклик этгендиле. Юйюр къурасала, ёмюрге. Айырылгъанла анда-мында бир. Сиз юйюгюзде кёрген шартланы айтсагъыз эди? 

- Атам юйге кирип келсе, биз, сабийле, бирге олтуруп тургъаныбызны кёрсе, биринчи сорууу: «Анагъыз а къайдады?» - деген болуучу эди. Ёмюрюнде терс къарамагъанды анга, бир кере хыны сёлешмегенди. Ала бир бирлерине чексиз ышаннган, ийнаннган адамла эдиле.

Фронтчу атам бла бек ёхтемленеме. Къыркъ жылдан артыкъ школда ишлейме. Атам бир кюн ишлемей турмагъанды. Кёнделенде колхозда сюрюучю эди, мюлк чачылгъандан сора юйде кёп мал тутуучу эди. Къарт болгъанында, къарындашым малларын жууукъларыбызгъа юлешеди, ала къарап тургъандыла. Малларын юйден кетерген кюн жюреги бир бек къыйналгъан эди: «Ыстауатымы къурутду», - деп. Таулула озгъан ёмюрледе малчылыкъ бла кюрешгендиле, ол бизни миллет ызыбызды. Атам чынтты, керти таулу адам эди, миллет ышанлары болгъан. Тойда, бушууда танымагъанла: «Кимни къызыса?»- деп сорсала, ёхтем: «Отарланы Махмутну!»- дейме. Хар жолдан: «Сабыр, огъурлу адам эди Махмут», - дейдиле. Кетдиле фронтчула. Ийнанама, халкъны эсинде уа ала жашагъанлай турлукъдула.