Ёхтем халкъны ёхтем жашы!

Уллу Хорламны 81-жыллыгъына

Уллу Ата журт уруш – бу къужур къазауат алгъыннгы Совет Союз къыралыбызны хар юйюрюне къыйын сынау болгъаны хакъды. Ол сагъатда хар миллетни, халкъны келечилери даАта журну къорууларгъа бирча чыкъгъан эдиле. Ма ол заманда халкъланы араларында болгъан шуёхлукъ, бирлик, келишимлик келтиргенди уллу хорламны деген оюмну мен тюзге санайма. Бизни юйюрюбюзден да ары къатышханланы кёбюсю артха къайтмай, кими белгисиз къабырда жатадыла, бирсилери уа къызыу сермешле баргъан аулакълада къанларын - жанларын бергендиле. Мени ыннаммы, Халиматны туугъан къарындашы Элсюерланы Кёкёз а, орусча Николай дей эдиле анга, урушну ёртенинден ётюп, артха къайтып, артда тюрлю-тюрлю къуллукълада да ишлеп тургъанды. Ол, таулу халкъны Уллу Ата журт урушну сермешлеринде энчи батырлыкъ кёргюзтюп, эки кере да Совет Союзну Жигити деген сыйлы атха кергюзтюлюп, алай аны алмагъанланы санындады. 1979 жылда ауруп, жашауун алышханды. Жатхан жери жарыкъ болсун, кенг болсун. Мен бюгюн аны кеси къолу бла жазгъан автобиографиясын сизге кёргюзтюрге сюеме. Ол КъМАССР-ни военкоматында «Энчи ишинде» (Личное дело) кёп жылланы сакъланып тургъанды.

Элсюерланы Кёккёзню 1964 жыл 10  майда кеси къолу бла жазгъан автобиографиясындан:

- Мен, Элсюерланы Магометни жашы Кёккёз, 1921 жылда КъМАССР-ни Черек районуну Огъары Малкъар элинде туугъанма. 1947  жылдан бери Совет Союзну Коммунист партиясыны келечисиме. Бийик билимим барды. КПСС-ни Ара Комитетини бийик билим берген партия школун тауусханма. Бусагъатда «Къабмалкъсовхозстройну» парткомуну секретарыма.

Атам, чурукъ тикген ишни устасы, 1937 жылда къара чёпге тюшюп, Сибирге ашырылгъан эди. 1942 жылда анда  тутмакъда ёлгенди. Атам бла анамы жети  сабийлери бар эди да, аладан сау къалгъаныбыз ючеуленбиз. Анам 1944 жылда кёчгюнчюлюкде Къазах ССР-ны Туркистан шахарында ауруп ёлгенди.

1930-1940 жыллада туугъан элимде школда окъугъанма.

1938-1939 жыллада устазланы Къызыл Аскерде къуллукъ этерге чакъыргъанлары себепли  кесим да билим ала тургъанлай, школда гитче класслада дерсле бергенме. 1939-1940 жыллада  Сарбаш улу  атлы колхозну къуллукъчуларыны тилеклери бла комсомол комитетини секретары болуп ишлегенме. Орта школну бешлеге бошап, Орджонекидзе шахарда бийик билим берген аскер училищени курсанты болама. Алай бир ауукъ замандан, саусуз болуп, окъууну къояргъа тюшеди.

1941 жылны май айында Къызыл  аскерде къуллукъ этерге чакъырылгъанма. 27-чи армияны Киевдеги энчи аскер округуну 662-чи энчи понтон-къурулуш батальонунда окъугъан да, къуллукъ да этип тургъанма. 1941 жылны сентябрь айыны 18-чисинде Киев шахарны къатында Днепр суудан ётгенде, башыма окъ тийип, ауур жаралы болгъан эдим да, 1941 жылны ноябрь айына дери Тамбов шахарда госпитальда жатханма. Андан чыкъгъанлай, 1942 жылны май айына дери кеси батальонум бла Юго-Запад фронтну 13-чю армиясында къуллукъ этгенме. Ол кезиуде биз Воронеж областьны Старый бла Новый Оскол, Задонск деген шахарланы тийрелеринде эдик.

1942 жылны май айында бизни батальонубузну чачханлары себепли  мени Саратов областьны Новоузенск шахарында къурала тургъан 14-чю къырыучу аскер бригадагъа иедиле. Июньну ахыр кюнлеринде бизни эшалонла бла Москва тийресинде «Ногинские лагеря» деген жерге элтип, дагъыда терк окъуна ызыбызгъа -   Воронежге - къайтарадыла. Анда 1943 жылны январь айына дери къуллукъ этип тургъанма. Ол заманда мени коммунист партияны членине кандидат этип алгъан эдиле. Армиябызны снайпер-истребительлерини жыйылыуларында 60-чы Воронеж фронтну командующийи генерал-майор Черняховский мени энчи сагъат бла да сугъалагъан эди.

1942 жылны август айыны 8-10-чу кюнлеринде немис-фашистледен Воронежни къоруулаугъа салгъан къыйыным ючюн мени «Къызыл жулдузну» орденине кёргюзтген эдиле. Алай аны манга бермедиле. Ызы бла, биз немислени артха сюре башлагъаныбызда, взводум бла Воронеж областьны Россошки эллине биринчи болуп киргеним ючюн  мени саугъагъа дагъыда кёргюзтедиле. Бу жол манга Совет Союзну жигити деген атны берирге тийишли  кёрген эдиле. Алай, август айны 14-де эсе да, 17-де эсе да, штабдан келген офицер Модеярский бла сёз болуп, сауутха узалыргъа тюшеди. Мен жаралы болама, ол ёледи. Аны себепли манга бу жол да саугъа берилмей къалады.

Андан сора, 1943 жылны февраль айына  госпитальда жатханма. Февральдан июньнга дери уа Тамбовда кичи лейтенантла хазырлаучу курслада окъугъанма. Аланы бошагъандан сора 1-чи Украина фронтну 3-чю армиясыны гвардиялы 6-чы танк корпусунда къуллукъ этгенме. Немисни сюрюп, взводум бла Днепр сууну ары жанына ётген биринчилери болгъанма.

Переяславль шахардан къыбыла жанына 30 километр кетип, Багдано-Хмельницкий районну  Городище элини тийресинде эди  сууну онг жагъасыны Григорьевка, Уллу бла Гитче Букрины деген жерлеринде. Ол кезиуде мен 23-чю мехбригаданы ротасында взводну командири эдим. Былайда да къыралны эм уллу саугъасына кёргюзтюлюп, тюнгюлгенме, биягъы бермей къоядыла.

1943  жылны 7  ноябринде  Киев-Житомер жолунда немислилени сюрюп баргъаныбызда, инбашыма окъ тийип, бир жанындан бир жанына чыкъгъан эди. Алай ауур жаралы болгъаныма да къарамай, командованиягъа бир талай немис солдатны, аланы таматаларын жесирге алып, сюрюп келеме. Ол офицер Васильковский подстанцияны начальниги эди.

Жарам сау болгъунчу алгъа Чернигов областьны Нововасильевский районуну Шосиновка элинде орналгъан госпитальда, ызы бла уа Киевдеги госпитальда декабрь айгъа дери тургъанма. Андан кеси аскер бёлюмюме къайтханма.

1944 жылны май айында, биягъы жаралы болуп, госпитальгъа тюшгенме. Аягъы юсюме тургъанлай а, 1-чи Украина фронтну 6-чы армиясында ротаны командири, батальон командирни орунбасары, биягъы ротаны командири (штурмовой усиленный) болуп, Тернополь, Львов, Перминев, Жешув, Дембица деген шахарланы азатларгъа къатышханма. Одер сууну жагъасында Брелау (Врацлов) шахардан къыбыла таба 30 километр келип, немислиле бегиген плацдарманы ротам бла къолгъа этгенбиз.

Сентябрь айда аягъыма окъ тийип, Польшаны Ронгау шахарында аскер госпитальда жатханма.

1945 жылны 28  мартындан 15  апрелине дери, контузия болуп, биягъы госпитальда тургъанма.

Германияны жеринде Леобщуц, Нейбшот шахарланы, Чехославакияны ара шахары Праганы азатларгъа къатышханма.

1945 жылны июль айында Прагадан 60 километр орналгъан Новый Бриджув шахарда аскер врачланы оюмларына кёре  урушда алгъан жараларымы хатасындан саулугъум осалыракъ болгъаны себепли (кесими сайлауум бла) Ростов областьда Шимал - Кавказ Аскер округну оноуунда болгъан Марозовский ОРВК–ны 4-чю бёлюмюню начальниги болуп, 1946 жылны май айына дери къуллукъ этгенме. Аскер къуллугъуму тамата лейтинант чында этип бошагъанма.

Ызы бла Къазах ССР-ни Туркистан шахарына - анам, эгечлерим, башха жууукъларым да кёчюрюлген жерге келгенме. Алайны хауасы жарашмай, Акъмола областьны Макинка шахарында жашап тургъанма.

1958 жылда миллетибиз бла Туугъан жерибизге къайтып, Нальчик шахарда тохтагъанма.

Юйюрюм:

1.Элсюерланы – Сушкевич Анна Антоновна, юйдегим, запасдагъы офицер, Уллу Ата журт урушну ветераны. 1-чи номерли аптеканы провизоруду.

2.Элсюерланы Валентина Николаевна – къызыбыз.

Нальчик, Тырныаууз шахарлада да депутатха 2 кере айырылгъама.

Партияны Элбрус райкомуну, Тырныаууз горкомуну членине да 2 кере айырылгъанма. Обкомну конференциясына бир кере, горкомну конференциясына 2 кере делегат болгъанма.

Урушда къанын, жанын да аямай къазаууат этип, мамыр жашауда къыралына урунуп Кёккёзню къыйын къадарыны жоллары ныхытлы болгъанлыкъгъа, ол адамлыгъын бир заманда да тас этмегенди. Ыннамы къарындашы Элсюерланы Кёккёзню, Огъары Малкъарны Мухол элини къабырларында эгечи Халиматны къатында асырагъандыла.

Элсюерланы Кёккёзча адамларыбызгъа тийишлы багъа бичип, къанлары, жанлары бла тийишли намысха кётюрюрге керекли болгъанлары хакъды. Алагъа сау заманларында берилмей къалгъан Совет Союзну Жигити деген сыйлы атлары аталгъаны къыралыбызны терс ишлеринден бириди. Биз ийнаннган, эртте - кеч болса да – тюзлюк хорлар. Ол дунияларын алышхан жигитлерибизге угъай, бизге саулагъа керекди. Ала уа, кеси жашаууларын бет жарыкълы ётдюргендиле. Ёхтем халкъны ёхтем жашлары!

Жатхан жеринг жарыкъ болсун, кенг болсун! Кёккёз, сен эсибизден кетмейсе!